?

Log in

No account? Create an account
entries friends calendar profile Previous Previous
anatolsidarevic
ЯНЫ СТАЛІ “ПРЫКЛАДАМ ДЛЯ СВЕТУ”

“Мы сталі прыкладам для свету”, – заявіў прэм’ер-міністр Іспаніі, правадыр Народнай партыі Марыяно Рахой пасля ўчарашніх распраў Грамадзянскай гвардыі з мірнымі жыхарамі Каталоніі.
Паводзіны кіраўніка ўраду МЕНШАСЦІ, кіраўніка ўраду краіны, якая не можа пазбыцца масавага беспрацоўя і целяпаецца на мяжы дэфолту, можна зразумець. Страціць Каталонію – гэта значыць апусціць Іспанію ў яму. Гэта значыць – не мець адкуль высмоктваць сродкі дзеля падтрымкі дэпрэсіўных рэгіёнаў, якім эканамічны геній Рахоя не можа даць іншай рады, як падкорміваць іх коштам Каталоніі.
Рахоя можна зразумець, але нельга апраўдаць. Аслеплены вялікадзяржаўным шавінізмам, гэты кіраўнік, які прадстаўляе МЕНШАСЦЬ, не падумаў, што сказаў. Якім прыкладам стала Іспанія для свету? Што прыкладам пераманентнага крызісу – бясспрэчна. Цяпер жа на прыклад Іспаніі і ўраду “дэмакрата” Рахоя могуць спасылацца дзеячы тыпу Лукашэнкі, распраўляючыся з унутранай апазіцыяй. І калі паўторыцца Крывавая нядзеля, Лукашэнка можа сказаць дзеячам Еўрасаюза і розным там праваабаронцам, як некалі кароль Хуан Карлас сказаў Увэ Чавэсу: заткінецеся. І паглядзіце, што робіць Мадрыд. Вы асудзілі яго?
Уважліва сачу за СМІ. Маўчаць першыя асобы Еўрасаюза. Маўчаць кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў краін, якія ўваходзяць у Еўрапейскі Саюз.     
Цяпер на прыклад Іспаніі, ураду Рахоя могуць спасылацца дзеячы ў Багдадзе, Пекіне, Парыжы і дзе там яшчэ. Ну, Багдад пакінем убаку – у яго мала сілаў, каб задушыць Курдыстан. Але разам з Тэгеранам і Анкарою ды пры падтрымцы Дамаска… І калі “гуманісты” з Бруселя, Лондана, Берліна залемантуюць, то Багдад, Тэгеран, Анкара і Дамаск могуць сказаць ім: заткніцеся, паглядзіце на Мадрыд. Чаму вы маўчалі? А ў нас да таго ж свая нацыянальна-гістарычная спецыфіка: мы без вялікай крыві не можам.
І быць не можа, каб Масква канчаткова прыдушыла татараў, башкіраў, чувашоў, народы Паўночнае Каўказа… І калі ў Расіі дойдзе да новых гвалтаў на этнічнай глебе, Масква можа сказаць еўрапейскім сталіцам: заткніцеся. І ў дадатак нагадаць, як з маўклікавай згоды тае самае Еўропы і Штатаў Расія руйнавала Грозны і прывяла да ўлады Кадыравых, якім цяпер сама плаціць даніну.
А яшчэ ж незалежнасці хочуць уйгуры ў Кітаі, карсіканцы ў Францыі, пра свае правы заяўляюць эльзасцы, брэтонцы і гасконцы (родныя браты баскаў), не сказала апошняе слова Шатландыя, не думаю, што вырашана ірландскае пытанне ў Злучаным Каралеўстве, дый фламандцы ў Бельгіі ўсё ж няўтульна пачуваюцца ў адным доме з франкафонамі…
Нацыяльнальнае пытаннне – гэта пытанне заўтрашняга дня. У тым ліку ў Еўропе. І колькі б Рахой ні сцвярджаў, што каталонцы – гэта нацыянальнасць, ён вымушаны ўсё ж будзе прызнаць, што каталонцы – гэта народ, нацыя, якая мае права на самавызначэнне.
Анатоль Сідарэвіч.

Дадам: вялікадзяржаўнай пазіцыі прытрымліваецца і Іспанская сацыялістычная рабочая партыя. Партыя, якая апошнім часам траціць адну пазіцыю за адной і адыходзць на маргінэс палітычнага жыцця краіны.
Вялікадзяржаўнасць іграе з сацыялістамі злыя жарты. Адна з прычынаў пройгрышу меншавікоў і сацыялістаў-рэвалюцыянэраў бальшавікам у тым, што яны выступалі за адзіную і непадзельную Расію.  Бальшавікі былі ў гэтым сэнсе хітрэйшыя. У Іспаніі бальшавікоў няма, але сацыялсітаў з ІСРП на маргінэс адціскаюць левакі. І левыя нацыяльныя партыі, як у Каталоніі.     
Leave a comment
КОЛЬКІ ГАДОЎ НАШАЙ НЕЗАЛЕЖНАСЦІ?

Санктуарый у Будславе наведаў польскі пасол Кондрад Паўлік. Як добры каталік, мог бы, што называецца, незаўважна прыехаць, памаліцца ды незаўважна паехаць назад, у Менск. Але ж паслу рупіла з пілігрымкі зрабіць публічную акцыю, прапіярыцца. А сайт Рыма-Каталіцкай Царквы ў Беларусі шчодра працытаваў ягоныя выказванні (http://catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/134798-intencyja.html). Нічога сенсацыйнага. Хіба што вока зачапілася вось за гэта:
“Пасол таксама падкрэсліў, што на 2017 год прыпадае 25-я гадавіна незалежнасці Беларусі, а таксама 25-я гадавіна ўстанаўлення дыпламатычных адносін паміж Беларуссю і Польшчай”.
Асмелюся запярэчыць пану амбасадару. Нашай незалежнасці сёлета 25 жніўня споўніцца 26 год. А вось з дня ўстанаўлення дыпламатычных адносін паміж Польшчай і Беларуссю (менавіта ў такім парадку) 2 сакавіка споўнілася 25 год. Як відаць, паміж абвяшчэннем незалежнасці Беларусі і ўстанаўленнем дыпадносін Польшчы з нашай краінай прайшло 6 месяцаў і 4 дні.
Leave a comment

ДА БІЯГРАФІІ ВАЦЛАВА ІВАНОЎСКАГА

У Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі (ф. 478, воп. 1, адз. зах. 111) захоўваецца частка асабовай справы Вацлава Іваноўскага. Гэта яго заява аб гатоўнасці чытаць лекцыі хіміі ў Менскім настаўніцкім інстытуце, які нядаўна рээвакяваўся з Яраслаўля, а таксама яго ўласнаручна напісаны Curriculum vitae, дзякуючы якому мы можам удакладніць асобныя моманты з жыцця гэтага навукоўца, грамадскага і палітычнага дзеяча.

На жаль, пакуль што не выяўлены іншыя дакументы аб працы В. Іваноўскага ў Менскім настаўніцкім інстытуце, які неўзабаве будзе пераўтвораны ў Менскі беларускі педагагічны інстытут.

Аб наяўнасці гэтага дакумента паведаміў мне супрацоўнік НГАБ Уладзімір Дзянісаў. Ён жа зрабіў і скан гэтага дакумента.
     У связі з тэхнічнымі складанасцямі (адсутнасць літары "яць") тагачаснае расейскае напісанне заменена на сучаснае.

[ЗАЯВА]

У Раду Менскаго

Вучыцельскаго Інстытута

Гэтым [слова напісана нечытэльна] лістом сулю свае услугі чытаць лекціи хэміі у паважанай Вашай школі.

Патрэбные вядомасьці аб маей дасюляшняй рабоці, да гэтаго прыложаны.

Менск

6/ХІ 1918

ІІ [слова напісана нечытэльна]

CURRICULUM VITAE

Я, Вацлаў Леванардзік Іваноўскі, радзіўся ў 1880 г. у Лебёдцы, Лідзкаго павету, Віленскай губэрніі. Серэдніе навукі дастаў у 5ай Варшаўскай гімназіі, каторую скончыў 1898 г. з залатым мэдалям. У гэтым-же гаду паступіў у Петраградзкі Тэхнологічны Інстытут на хэмічны атдзел, каторы скончыў у 1904 гаду з дыплёмам 1го разбору. Па пастанаўленню Рады Інстытуту, быў пакінуты пры Інстытуці стыпэндыстам, гатовіцца да прафэсарскай работы.

У 1906 гаду быў высланы, для гэтай самай мэты, на два гады за граніцу, каторые правёў у вышшых школах, спэціальных лябораторіах і фабрыках у Копэнгагене, Гэтынгене, Мюнхэне, Бэрліне.

У 1909 гаду, абараніўшы дысэртацію «Über den Preis und den Wert der Brennereikartoffelschlempe»[1], дастаў ад Мюнхэнскаго Політэхнікума дыплём доктара тэхнічных навук с прыпісам: «з адзначэннем».

Вернуўшыся ў 1910 гаду, Радаю Жэноцкаго Політэхнічнаго Інстытуту у Петраградзі быў выбраны з пачатку за ляборанта пры Катэдры Тэхнічнай Мікрабіолёгіі, пасля быў выбраны у Тэхнолёгічны Інстытут ляборантам Тэхнолёгіі еменных[2] прадуктаў, а з 1911 гаду і лектарам курсу тэхнічнай мікробіолёгіі. У гэты-же часе у Женоцким Політэхнічным Інстытуці быў выбраны на Катэдру Тэхнолёгіі бузавання (технология бродильных процессов).

У 1912 гаду быў назначаны у Міністэрства Сельскай Гаспадаркі Старшым спэціалістам [нечытэльна] тэхнічных пераробінах фрухтаў і варыва[3]. Апроч гэтаго, быўшы ў Петраградзі чытаў лекціі таваразнаўства у Тарговай Школі Т-ва Вучыцелёў на Раз’езжуй вуліцы.

У 1913 гаду, хочучы вярнуцца на Бацькаўщыну, прыняў месца загадчыка Таргова-фабрычнаго атдзела Віленскаго Т-ва Сельскай Гаспадаркі. На гэтым месцы прабыў я у Вільні, на эвакуаціі і зноў у Вільні аж да апошняго часу, калі мне было посулено месца райцы Краевой Школьнай Апекі на апшары 10ай арміі.

Маю такіе друкованые работы:

«Некоторые данные для исследования обмена веществ в винокуренном производстве» – Известия Технолог. Института СПб. 906–907.

«Über den Preis und den Wert der Brennereikartoffelschlempe» München 1909, а так-же: Zeitschrift für Spiritusindustrie Berlin[4].

«Изменения в Вэндевком (?) способе определения клетчатки» – Журнал Р. Ф. Х. О[5]. 1906 г. тое самое у Journal für Landwirtschaft 906 Göt[t]ingen.

Далей цэлы рад работ а магчымасьці цукраварнаго промыслу на Беларусі – Журнал Опытной Агрономии – Петроград. Tygodnik Rolniczy w Wilnie 1913–1914 г. Gazeta Cukrownicza, Известия Технологическ. Института і др.

«Постановка биологического контроля в пивоваренном производстве» – Известия Технологич. Института 1909.

Па беларуску пісаў уселакую драбезу да «Нашай Нівы» і др. беларускіх газет, падпісываючыся «Вацюк Тройца».

С папулярных беларускіх речау, мая брашура «Цукар», пераложана жыўцом на расейскі.

«Испытание плодовых и овощных сушилок при Уманском Училище Садоводства и Земледелия – летом 1912.

В. Іваноўскі.

{C}{C}{C}{C}{C}








[1] На сайце Інфармацыйнага цэнтру імя Ляйбніца (https://www.tib.eu/de/suchen/id/TIBKAT%3A270059571/Ueber-Bestimmungen-des-Wertes-und-des-Preises-der/) тэма дысэртацыі выкладзена трохі інакш: Ueber Bestimmungen des Wertes und des Preises der Brennereikartoffelschlempe.  Вокладку дысэртацыі гл.: https://books.google.by/books/about/Ueber_Bestimmungen_des_Wertes_und_des_Pr.html?id=OWIUAQAAIAAJ&redir_esc=y

Дысэртацыя выдадзена ў Мюнхэнскай вышэйшай тэхнічнай школе (Technische Hochschule zu München).

[2] Харчовых.

[3] Гародніны.

[4] Поўная назва часопіса: Die Branntweinwirtschaft: Zeitschrift für Spiritusindustrie. Fachblatt für Brennereien und die Spirituosen-, Essig- und Hefeindustrie.

[5] Поўная назва часопіса: Журнал Русского физико-химического общества

Leave a comment
ДА ВЫХАДУ Ў СВЕТ ПРАЦЫ ГЕРМАНА БІДЭРА ПРА АНТОНА ЛУЦКЕВІЧА


Публікуючы ў студзені і лютым 1991 года нарысы з жыцця Антона Луцкевіча, я звярнуў увагу чытачоў, што ў Бібліятэцы Акадэміі навук Літвы ляжыць рукапіс ягонай працы “Беларуская граматыка”. Гэта рукапіс паводле лекцый, якія Луцкевіч чытаў на беларускіх настаўніцкіх курсах у 1915–1916 гг. у Вільні.
Хоць я выпусціў тры кнігі твораў Луцкевіча, змяшчаць у якой-кольвек з іх гэтую працу я не адважыўся хоць бы з тае прычыны, што не маю належных ведаў у мовазнаўстве. А працу трэба ж не толькі апублікаваць (гэта не праблема, гэта работа механічная), але і забяспечыць каментарамі.
Было спадзяванне, што за вывучэнне мовазнаўчай спадчыны Луцкевіча возьмуцца нашы лінгвісты. Якое ж было маё расчараванне, калі энцыклапедыі “Беларуская мова”, што выйшла ў 1994 г. у Менску, я не ўбачыў нават маленечкі артыкульчык пра Луцкевіча. А потым з’явіўся двухтомнік, прысвечаны беларускім мовазнаўцам. І зноў я не знайшоў хоць бы маленечкі артыкульчык пра Луцкевіча. Але аднаго разу Сяргей Запрудскі, з якім я нярэдка сустракаюся ў Нацыянальнай бібліятэцы, сказаў мне, што нямецкі мовазназнаўца Карл Гутшміт (Karl Gutschmidt) прысьвяціў граматыцы Луцкевіча асобны артыкул. Гэты артыкул – “Хто напісаў першую граматыку беларускай літаратурнай мовы?” – мой зямляк прафесар Мікалай Прыгодзіч[1] апублікаваў ў 2010 г. у кнізе “Беларуская мова ў працах замежных лінгвістаў”.
Вось так (хто напісаў першую граматыку беларускай літаратурнай мовы?) сфармуляваў пытанне прафесар універсітэта імя Гумбальта ў Берліне Карл Гутшміт. І ў такой пастаноўцы пытання прачытваецца адказ: першую граматыку нашай мовы напісаў не Браніслаў Тарашкевіч, як гэта было прынята лічыць. Тарашкевіч першы АПУБЛІКАВАЎ граматыку. І не без падтрымкі Луцкевіча.
Антон Луцкевіч анансаваў выхад Тарашкевічавай граматыкі ў сваім артыкуле “Рэформа правапісу” (Гоман. 1918. 10 верасня). У тым артыкуле ён пісаў: “Разумеючы, якую вагу мае аднароднасць правапісу ў беларускіх выданнях, мы з гэтага нумару ўводзім у “Гомане” сістэму п. Тарашкевіча і прызываем усіх выдаўцоў і працаўнікоў на літаратурнай ніве дзяржацца гэтага ж правапісу”.

Цікавы факт, праўда? Аўтар першай беларускай граматыкі саступае першынство свайму малодшаму таварышу. Ці не з тае прычыны, што гэта браты Луцкевічы націснулі на юнага Тараса (мянушка Тарашкевіча), каб той ішоў вучыцца гісторыка-філалагічны факультэт?[2] Таму і націскалі на яго, што спадзяваліся: скончыўшы ўніверсітэт, Тарашкевіч напіша так жаданую граматыку роднае мовы.
А пакуль Тарас вучыўся, пакуль лініяй фронту быў адарваны ад роднае Вільні, пісаць граматыку ўзяўся Антон Луцкевіч. Бо ў гэтым была вострая патрэба. У 1915-м у заходнія паветы Беларусі прыйшлі немцы і прызналі роўныя правы беларускай мовы. І дазволілі беларускае школьніцтва. Трэба было рыхтаваць настаўнікаў для працы ў гэтых школах. А граматыкі не было. І людзей, якія б мелі адмысловую падтрыхтоўку, – таксама. Вось і ўзяўся складаць граматыку беларускай мовы чалавек, які вывучаў ва ўніверсітэце матэматыку і юрыспрудэнцыю. Падзякуем класічным гімназіям, якія давалі грунтоўную філалагічную падрыхтоўку: старажытнагрэцкая, лацінская, стараславянская, расейская, нямецкая і французская мовы. Вучылі так, што выпускнік гімназіі добра пачуваўся і ў Берліне, і ў Парыжы. Веды, набытыя Луцкевічам у гімназіі і шляхам самаадукацыі, дапамаглі яму.

Ведаючы, што Луцкевічава граматыка была першая, я хацеў пачытаць, што пра яе думаюць адмыслоўцы. Ці мае яна хоць якое, хоць гістарычнае значэнне? Голас прафесара Гутшміта ўжо прагучаў. І ўсё? Не ўсё. Цяпер я ведаю, што яшчэ ў чэрвені 2007 прафесар Гутшміт на славістычнай канферэнцыі ў Ольдэнбургскім універсітэце сустрэў доктара Германа Бідэра (Hermann Bieder), прафесара Зальцбургскага універсітэта (Аўстрыя), і прапанаваў яму разам выдаць граматыку Луцкевіча ў форме каментаванага выдання. На жаль, доктар Гутшміт у 2012 годзе памёр, і супольна пачатую працу прафесар Бідэр працягваў адзін.
Сёлета гэтая праца – два тамы на 934 старонкі – выйшла ў Ольдэнбургу ў серыі “Studia Slavica Oldenburgensia”.
Публікацыі лекцыяў А. Луцкевіча папярэднічае прадмова доктара Бідэра. Потым ён дае біяграфію Луцкевіча з наступнымі раздзеламі: “Сям’я” (пра бацьку, маці, братоў, сясцёр, вучобу), “Палітыка” (Луцкевіч жа ці не ў першы чарод быў палітыкам), “Культура” (Луцкевіч жа быў і дзеячом беларускай культуры, творцам культурных каштоўнасцяў) і “Луцкевіч у сучаснасці”.
Далей пададзена выбраная бібліяграфія філалагічных, гістарычных і публіцыстычных працаў Луцкевіча. Пасля гэтага доктар Бідэр знаёміць чытачоў з рукапісам Луцкевіча, адзначаючы яго прост каліграфічны почырк, і з прынцыпамі публікацыі.
Сам тэкст працы Луцкевіча займае ў 1-м томе старонкі 47–100. Пасля яго ідзе тлумачэнне мовазнаўчых тэрмінаў, якія сустракаюцца ў працы Луцкевіча. Аднак доктар Бідэр тлумачыць не толькі тэрміналогію ў “Граматыцы” Луцкевіча. Ён тлумачыць таксама мовазнаўчую тэрміналогію Луцкевіча і ў яго кнізе “Выбраныя творы. Праблемы культуры, літаратуры і мастацтва” (Менск, 2006).
Другая частка 1-га тома – гэта каментар да “Граматыкі” Луцкевіча. У ім такія раздзелы: арфаграфія, фанетыка, акцэнтуацыя, марфалогія, словаўтварэнне, стылістыка, тэрміналогія.
2-і том працы доктара Бідэра пачынаецца з раздзела “Каментар да беларускай літаратурнай мовы”. Гаворка тут і пра мову нашаніўскага перыяду, і пра графічныя сістэмы, і арфаграфію ХІХ ст., і пра арфаграфію нашаніўскай пары, і пра лексіку, і пра стылі (белетрыстычны, публіцыстычны, канцылярскі, навуковы). Потым у гэтым раздзеле раглядаецца, што рабілі ў галіне граматыкі нашай мовы Павел Шпілеўскі, Яўхім Карскі, Карусь Каганец, Антон Луцкевіч, Рудольф Абіхт, Браніслаў Тарашкевіч, Язэп Лёсік ды іншыя. Надаецца ўвага і лексікаграфіі 1840–1930 гг., працам Паўла Шпілеўскага, Івана Насовіча, Язэпа Ціхінскага, Міколы Байкова, Сцяпана Некрашэвіча, Яна Станкевіча.
Другі раздзел у 2-м томе працы прафесара Бідэра мае загаловак “Каментар да моўнай палітыкі і моўнай сітуацыі ў Беларусі (1795–1939)”. Гэта той час, які папярэднічаў Антону Луцкевічу і ў якім Антон Луцкевіч жыў і працаваў (як вядома, у 1939-м бальшавікі вырвалі яго з нармальнага жыцця і пазбавілі магчымасці працаваць).
Такі павярхоўны агляд працы доктара Германа Бідэра, якая выйшла сёлета ў Ольдэнбургу. Першае ўражанне такое, што напісана яна грунтоўна (па-нямецку кажучы, gründlich).
Рукі беларускіх лінгвістаў да сціплага рукапісу Антона Луцкевіча не дайшлі. Аўстрыйскі ж вучоны не толькі ўзяў той рукапіс у рукі, не толькі надрукаваў яго, але і прааналізаваў, і супаставіў працу Луцкевіча з працамі іншых аўтараў граматык, разгледзеў яе ў гістарычным кантэксце. І цяпер 2 тамы прафесара Бідэра становяцца ў шэраг тых працаў з беларусазнаўства, беларускага мовазнаўства і луцкевічазнаўства, якія нельга будзе не ўлічваць наступным пакаленням даследчыкаў.  Добра было б, калі б гэтую працу пераклалі на беларускую мову.

29 чэрвеня 2-томнік доктара Бідэра будзе прадстаўлены навукоўцам і зацікаўленай публіцы ў бібліятэцы імя Якуба Коласа Акадэміі навук. Пачнецца прэзэнтцыя а 15-й гадзіне.


 





[1] Вёска Лышча Пінскага раёна, у якой нарадзіўся М. Прыгодзіч, і мая вёска Задуб’е Ганцавіцкага раёна колісь уваходзілі ў адну – Дабраслаўскую – воласць Пінскага павета, а за палякамі – у Дабраслаўскую гміну таго ж павета.
[2] Пра гэта паведамляў яшчэ адзін лінгвіст, Ян Станкевіч. Гл.: Бацькаўшчына. 1958. 11 траўня.
1 comment or Leave a comment
ПОЛЬСКАЯ ЦІХАЯ САПА

Размаўляў учора з адным горадзенцам. Загаварылі і пра царкоўныя справы. Успомнілі благой памяці пінскага біскупа Зыгмунта Лазінскага, беатыфікацыю якога прабівае ў Ватыкане цяперашні епіскапат Рыма-Каталіцкай Царквы ў Беларусі.
– Дык і Рамуальльда Ялбжыкоўскага ўжо беатыфікаваць хочуць, – кажа мой суразмоўца.
– Гэтага беларусаеда?
– Яго самага. У Гродне выстаўку зладзілі: маўляў, які ён заслужаны перад Касцёлам, які праведны…
– Хто зладзіў? Біскуп Кашкевіч?
– Ды не. Выстаўку арганізавалі польскі кансулят у Горадне і Беластоцкая рыма-каталіцкая дыяцэзія.
Цікава, куды глядзелі чыноўнікі Міністэрства замежных спраў і горадзенскія бюракраты? Не здзіўлюся, калі пасля выстаўкі ў гонар Ялбжыкоўскага ў Горадне ўшануюць Пілсудскага або якога Скульскага з Грабскімі. Таксама ж “сябры” беларускага народа.
Leave a comment
У СУВЯЗІ З СУІЦЫДАМІ НА ПРАДПРЫЕМСТВАХ

У бальшавікоў у міжваенны перыяд быў такі эўфемізм: мера сацыяльнай абароны. Гэтак яны называлі крымінальнае пакаранне. Смяротная кара лічылася вышэйшай мерай сацыяльнай абароны.

У сувязі з апошнімі суіцыдамі на прадпрыемствах у мяне ў галаве круціцца такая думка: ці не пара наша Міністэрства працы і сацыяльнай абароны назваць Міністэрствам вышэйшай меры сацыяльнай абароны? Будзе сапраўды па-бальшавіцку.
Leave a comment
ЦІ З’ЯВІЦЦА НОВЫ ФРАНСУА МІТЭРАН?

Да вынікаў парламенцкіх выбараў у Францыі


Сацыялістычная партыя Францыі – партыя Жана Жарэса, Жуля Геда, Ляона Блюма, Франсуа Мітэрана – на парламенцкіх выбарах, другі тур якіх адбыўся ўчора, пацярпела, можна сказаць, гістарычную паразу. Як паведамляе газета Le Monde (http://www.lemonde.fr/), сацыялісты атрымалі толькі 34 месцы з 577 у ніжняй палаце парламенту.
Што ў сацыялістаў будзе кепскі вынік, пра тое было вядома і пару год назад. Замест таго, каб весці левую палітыку, Сацыялістычная партыя Францыі, кінулася адначасова ў лявацтва і направа. Лявацтва – гэта ўзаконенне аднаполых шлюбаў, што не магло не выклікаць у каталіцкай краіне масавыя пратэсты (Франсуа Фіён таму і вёў сваю прэзідэнцкую кампанію пад сцягам каталіцызму), а правы ўхіл – гэта рэформы ў галіне працоўнага права, што таксама выклікала масавыя пратэсты і сапсавала адносіны сацыялістаў з іх колішнімі натуральнымі саюзнікамі – прафсаюзамі. У дадатак была зламаная палітычная кар’ера Эманюэля Вальса, які паказаў сябе здольным адміністратарам на пасадзе міністра ўнураных спраў, але меў неасцярожнасць згадзіцца з прапановай Франсуа Алянда і стаць прэм’ер-міністрам краіны. Прафсаюзы не забудуць Вальсу, як ён, праяўляючы сваю лаяльнасць да прэзідэнта Алянда, мяняў працоўнае заканадаўства.
Тэндэнцыю добра ўлавіў Эманюэль Макрон.
Макрон некалькі гадоў быў сябрам Сацыялістычнай партыі, але ў 2009 г. з партыі выйшаў. Тым не менш яго, фармальна беспартыйнага, Алянд запрасіў да сябе ў Елісейскі палац у якасці генеральнага сакратара, а потым прызначыў міністрам эканомікі Французскай Рэспублікі. Калі стала відавочна, што Сацыялістычная партыя вядзе правальную палітыку, Макрон выйшаў з ураду і заснаваў сваю арганізацыю En Marche (Наперад), пераўтвораную сёлета ў партыю La Republique en Marche (Рэспубліка, наперад).
Ёсць такая канспіралагічная тэорыя, што выйсці з ураду і пачаць самастойную палітычную гульню таленавітаму Макрону падказаў сам Алянд. Што Макрон чалавек таленавіты, бясспрэчна. У яго элітарная адукацыя, ён быў памочнікам вядомага філосафа Поля Рыкёра, добра грае на фартэпіяна, і ў дадатак паспяховы фінансіст. А да таго ж малады і мілавідны. Гэтыя яго якасці імпануюць публіцы. І публіка нейк забыла, што гэта Макрон быў міністрам эканомікі і вёў, скажам так, не зусім сацыялістычную палітыку ў сацыялістычным урадзе. 7 траўня яго абралі прэзідэнтам, а 8 мая ён разам з яшчэ дзейным прэзідэнтам Аляндам ускладаў вянок да магілы Невядомага салдата на плошчы Зоркі ў Парыжы. Хто глядзеў тую цырымонію, не мог не заўважыць: Алянд ставіўся да свайго пераемніка, як да сына ці то малодшага брата, з відавочнай сімпатыяй. Не думаю, што гэта была ўмелая гульня на публіку.
Калі стаць прэзідэнтам Французскай Рэспублікі Макрону дапамаглі яго асабістыя якасці, дык прывесці маладую, ледзь не ўчора створаную партыю ў Нацыянальны Сход яму дапамагла новая тэхналогія падбору кандыдатаў у дэпутаты. Штаб Макрона падбіраў іх паводле пададзеных электроннай поштай анкетаў (рэзюмэ). Кандыдатамі ў дэпутаты сталі людзі з розных сацыяльных пластоў, рознага веку і полу. Большасць з іх – зусім новыя людзі ў палітыцы. Ці будзе плён з такога падбору, ці доўга праіснуе такая партыя “пад асобу” – іншыя пытанні, але факт застаецца фактам:  учора партыя партыя La Republique en Marche атрымала 350 мандатаў у ніжняй палаце французскага парламенту. Гэта значыць, што партыі Макрона трошкі не хапіла да канстытуцыйнай большасці (патрабуецца 66 працэнтаў галасоў, а маецца 61,5 адсотка).
Вынікам выбарчай акцыі Макрона стала тое, што 75 працэнтаў дэпутатаў, як адзначае Le Monde, раней у парламенце не засядалі.
Асноўнай апазіцыйнай партыяй стала ўчора партыя Рэспубліканцаў (Les Republicains). Гэта ўжо не класічныя галісты, а хутчэй неагалісты. Яны атрымалі 130 мандатаў.
27 месцаў атрымалі ў парламенце прыхільнікі лідэра левага руху “Няскораная Францыя” (La France insoumise) Жана-Люка Меляншона, які, нагадаю, у першым туры сёлетніх прэзідэнцкіх выбараў, атрымаў падтрымку кожнага пятага выбаршчыка (19,58 адсотка галасоў).
Такім чынам, левыя маюць у палаце толькі 61 мандат. Іх прысутнасць у палаце можна назваць сімвалічнай. І яшчэ пытанне, ці здолеюць сацыялісты дамовіцца аб супрацы з больш левымі паслядоўнікамі Меляншона.
І нарэшце Нацыянальны фронт. Ён атрымаў менш мандатаў, чым левыя: усяго 8. Пасля поспеху на прэзідэнцкіх выбарах (1/3 галасоў) гэта параза. Суцяшэнне Марын Лё Пэн у тым, што яна сама першы раз стала дэпутаткай.
28 дэпутатаў у новым складзе французскага парламенту праходзяць па разрадзе “іншыя”. Да каго гэтыя “іншыя” далучацца, пакажа час.
Сацыял-дэмакрату найбольш цікава, што будзе далей з Сацыялістычнай партыяй. І тут нельга не згадаць не такія ўжо і даўнія падзеі.
У канцы 1950-х сацыялістычны рух Францыі (праўда, з іншых прычын) таксама апынуўся ў крызісным стане. Ён атамізаваўся. Да ўлады прыйшоў Шарль дэ Голь. Генерала на пасадзе прэзідэнта змяніў галіст Жорж Пампіду. На змену яму прыйшоў правацэнтрыст Валеры Жыскар д’Эстэн (таксама, як і Макрон, старальнік партыі “пад сябе”). І вось, у 1981 годзе ў Елісейскі палац на 14 год засяліўся сацыяліст Франсуа Мітэран. 14 год – гэта два прэзідэнцкія тэрміны. І гэта абсалютны рэкорд у гісторыі Францыі.
Феномен Мітэрана ў тым, што ён, сам – як і дэ Голь, і Жыскар – чалавек арыстакратычнага паходжання, вёў левую палітыку. Выпускнік Сарбоны і Школы палітычных навук, ён здолеў аб’яднаць сацыялістаў. Можна сказаць, што цяперашняя Сацыялістычная партыя як структура – ягонае дзецішча. Апрача таго, Мітэран здолеў знайсці кампраміс з усімі левымі (выключэнне – трацкісты і анархісты).
Мітэран быў настойлівы, нават упарты чалавек. Тройчы ён удзельнічаў у прэзідэнцікх выбарах. Ужо на першых выбарах (1965) ён стаў дастойным канкурэнтам дэ Голя. Генерал разлічваў на лёгкую перамогу, аднак перамагчы ў першым туры галасавання яму не ўдалося. У другім жа туры Мітэран набраў 44,8 адсотка галасоў. Гэта быў выдатны вынік. І нягледзчы на такі вынік, у 1969 годзе (датэрміновыя выбары) партыйныя босы забаранілі яму ўдзельнічаць у выбарах як прадстаўніку Аб’яднанай сацыялістычнай партыі. Затое ў 1974 годзе Жыскар д’Эстэн ледзь-ледзь вырваў у яго перамогу (50,8 працэнта галасоў). Мітэран атрымаў падтрымку 49,2 працэнта выбаршчыкаў. Ягоны поспех у 1981 годзе быў ужо чаканы. І што цікава: калі на выбарах 1981 г. за Мітэрана галасавалі 51,75 працэнта выбаршчыкаў, дык праз сем гадоў яго падтрымалі 54 працэнты тых, хто галасаваў. Такое рэдка бывае. Такое стала магчымым дзякуючы паслядоўнай левай палітыцы Мітэрана, які здолеў аб’яднаць сацыялістаў. Апроч таго, як ужо адзначалася, на выбарах 1965 і 1981 гг. ён кансалідаваў вакол сваёй кандыдатуры ўсіх левых – і сацыялістаў, і камуністаў, і сацыялістаў-радыкалаў.
У гісторыі многае залежыць ад асобы. Відавочна, што Сацыялістычнай партыі Францыі, як і ў 1960-х, і ў 1980-х, патрабуецца новы моцны лідэр, які цвёрда памятае, што Сацыялістычная партыя – партыя левых дэмакратаў, чалавек здольны згуртаваць вакол сваёй партыі левыя сілы Францыі. Ці знойдзецца ў Францыі новы Мітэран? Вось пытанне, на якое мы будзем чакаць адказ.





         


    
Leave a comment
ДА ГІСТОРЫ "ЦЭНТРАСАЮЗУ"

1-АЯ СЭСІЯ ГАЛОЎНАЙ РАДЫ БЕЛАРУСКАГА “ЦЭНТРАСАЮЗУ”

У цяжкую хвіліну пачынае сваю працу Беларускі “Цэнтрасаюз”, які імкнецца да аб’еднаньня ўсей культ.-асьветнай і гаспадарчай працы на нашых землях, а таксама яе пашырэньня і ўзмацненьня. Усё нашае грамадзкае жыцьцё расьцярушана, слабенькія інстытуцыі і арганізацыі ледзь жывуць, адучуваюца непрыязныя адносіны да іх ня толькі з боку шавіністычных польскіх колаў, але і з боку нашых дэмагогаў, якія ў кожным культурным ці то гаспадарчым пачынаньні, якое ня носіць нейкага “кабалістычнага” кляйма, стараюцца дагледзець нешта “ад фашызму”, якія нават стараліся ў свой час усё гэтае “фашыстаўскае” зруйнаваць, але калі пабачылі, што гэта ім не пад сілу – адступілі ў бок і з-за вугла пазіраюць, спадзяваючыся хуткага зруйнаваньня рэштак таго, што носіць характар беларускага.
Але, відаць, не прыйдзецца ім дачакацца гэтай шчасьлівай для сябе мінуты.
Беларускае грамадзянства маець яшчэ сілы ў сябе, каб вытрымаць гэтыя атакі як зь левага боку, так і з правага.
Доказам гэтага быў той зьезд, ці, лепш кажучы, Сэсія Рады, якая адбылася 27 верасьня ў Вільні.
Ініцыятары гэтага Зьезду мелі намер склікаць толькі прадстаўнікоў тых інстытуцыяў і арганізацыяў, якія ў нас існуюць фактычна, а ня лічацца толькі на паперы, каб, падлічыўшы свае сілы, накрэсьліць плян сваей дзеяльнасьці ў будучыні на падставе таго статуту, які зацьверджаны ўладамі і які дасьць даволі шырокія магчымасьці для культурна-творчай працы.
Практыка паказала, што куды ляпей пачынаць усё ад малога і, прадвігаючыся наперад, замацоўваць за сабою пазыцыі.
Зьезд гэты быў пазбаўлены ўсялякіх бутафорскіх прыкмет – і гэта было зроблена сьвядома.
У найбольш сьведамай частцы нашага грамадзянства даўно ўжо адчувалася патрэба ўсімі нашымі пакуль што невялічкімі сіламі накрэсьліць той плян далейшай працы, аб’яднаўшыся для гэтага ў нейкі адпаведны Цэнтар, а далей павесьці ўжо тую пляновую працу, якая так патрэбна для нашага краю.
І вось на гэтым якраз Зьезьдзе быў зроблены пачатак, які абяцае, што Беларускі Цэнтрасаюз будзе існаваць ня толькі на паперы (як бы таго хацелі нашыя “прыяцелі”), а фактычна мае маральныя і інтэлектуальныя сілы, каб нешта стварыць карыснае для беларускага народу.
Зьехаліся прадстаўнікі ад амаль усіх тых беларускіх арганізацыяў і інстытуцыяў, якія вядуць штодзенную працу па нацыянальна-культурнаму ўзгадаваньню шырокіх беларускіх масаў, якія, спачуваючы ідэі кансалідацыі беларускага культурна-нацыянальнага руху, – прыехалі з правінцыі, каб пераканацца ў тым, якія намеры і пляны маець Цэнтрасаюз.
І разьехаліся па сваіх куткох безумоўна з надзеяй на тое, што беларускі народ, нягледзячы на сваю “расьцярушанасьць”, маець яшчэ сілы, каб распачаць пляновую працу ў межах сучаснае Польшчы ў кірунку свайго адраджэньня.
Бо запраўды гэты Зьезд прайшоў вельмі ажыўлёна, кінута было шмат цікавых і вельмі карысных думак, рэалізацыяю якіх павінен заняцца Прэзыдуюм Цэнтрасаюзу, выбраны на Зьезьдзе.
Нам здаецца, што ўсё тое, што лічыць сябе беларускім, што запраўды імкнецца да дабра беларускага народу – павінна спачуваць пачынаньням Цэнтрасаюзу і гарнуцца да яго, узмацняючы гэткім спосабам наш нацыянальны фронт.
Для таго, каб даць магчымасьць зазнаёміцца шырэйшым колам беларускага грамадзянства з тым, што рабілася на Зьезьдзе, і якія пытаньні былі там парушаны, – друкуем пратакол 1-й сэсіі Рады Беларускага Цэнтрасаюзу.

ПРАТАКОЛ
Першае Сэсіі Галоўнае Рады Цэнтральнага Саюзу
Беларускіх Культурна-Прасьветных і Гаспадарскіх Арганізацыяў і Інстытуцыяў
у Вільні 27–28 верасьня 1930 году

Сэсію адчыняе гр. Антон Трэпка і прапануе выбраць за старшыню сходу гр. Антона Луцкевіча і за асэсараў гр. гр. Якубёнка (Клецк) і Данілевіча (Наваградак). Выбар прымаецца аднагалосна аклямацыяй. За сакратара запрашваецца гр. Ст. Станкевіч.
Старшыня, прымаючы кіраўніцтва сходам, абвяшчае спіс устаноў і арганізацыяў, якія ўвайшлі ў склад Цэнтрасаюзу і прыслалі сваіх дэлегатаў, а паіменна: 1) Беларускае Навуковае Т-ва, 2) Бел. Вучыцельскі Саюз, 3) Бел. Дабрадзейнае Т-ва, 4) Аб’яднаньне Белар. Кабет, 5) Віл. Белар. Гімназія, 6) Бацькаўскі Камітэт В. Б. Г., 7) Наваградзкая Белар. Гімназія, 8) Бацькаўскі К-т Н. Б. Г., 9) Клецкая Белар. Гімназія, 10) Бацькаўскі К-т К. Б. Г., 11) Белар. Гаспадарскі Зьвяз, 12) Бел. Кнігарня Б. Г. Зьвязу у Маладзечне, 13) Каапэратыва “Спулдзельца”, 14) Каапэратыва “Пчала”, 15) Рэдакцыя сельскагападарчага журналу “Саха”. З агульнае лічбы прысутных, запісаных на лісьце прысутных (57), права рашаючага голасу маюць 26 асоб, дэлегаваных памянёнымі арганізацыямі і ўстановамі. Прадстаўнікі гурткоў Т-ва Беларускае Культуры, Т-ва Белар. Школы, Інстытуту Белар. Гаспадаркі і Культуры і Беларускага Гасп. Зьвязу, якія папрыяжджалі на сэсію Белар. Рады Цэнтрасаюзу, дапускаюцца як госьці з дарадчым голасам.
Гр. Астроўскі робіць даклад арганізацыйнага характару, матывуючы патрэбу стварэньня Цэнтрасаюзу, які павінен аб’яднаць усе жывыя беларускія сілы дзеля здавольваньня культ.-прасьв. і эканамічных патрэб народу.
Гр. Акінчыц зачытвае плян праектаванае працы Цэнтрасаюзу ў галіне эканамічна-гаспадарскай. Асаблівую ўвагу зварачае на каапэрацыю. Каб уцягнуць у працу над прапагандай каапэрацыі студэнцкую моладзь, праектуецца адчыненьне каапэрацыйных курсаў у Вільні. На парадку стаіць такжа заснаваньне Каапэратыўнага Беларускага Гаспадарскага Банку.
Па дакладу бярэ слова гр. Галяс, які зварачае ўвагу на нястачу ў беларускай мове каапэратыўнае літаратуры і заклікае Цэнтрасаюз парупіцца аб яе. – Прапазыцыя сходам прымаецца. Прымаецца і даклад гр. Акінчыца.
Д-р Ян Станкевіч робіць даклад у справе культурна-асьветнае працы Цэнтрасаюзу, падзяліўшы яго на дзве часьці: аб працы школьнай і пазашкольнай. Заклікаючы да далейшай акцыі падаваньня дэклярацыяў аб беларускіх урадовых школах, зварачае ўвагу на тое, што ў існуючых ўжо ўрадавых беларускіх і ўтраквістычных школах няма ніякага грамадзкага нагляду над пастаноўкай у іх беларускага выкладаньня. Дабіццца такога пагляду[1] і павінен Цэнтрасаюз. Дакладчык прапануе разьвіць акцыю навучаньня дзяцей беларускае мовы прыватным спосабам – у камплектах па 10 дзяцей, на што не вымагаецца ніякага дазволу. Неабходна засновываць курсы граматы для вырослых зь беларускім выкладаньнем. Трэба закладаць беларускія народныя дамкі і бібліятэкі і дабіцца ўзнаўленьня іх дзеяльнасьці там, дзе гэтаму стаіць на перашкодзе адміністрацыя. Трэба зрэалізаваць урэшце разважаны ў працягу года плян арганізаваньня рэфэратаў на правінцыі; дзеля зьмяншэньня коштаў Цэнтрасаюз павінен надрукаваць спэцыяльныя афішы аб лекцыях з пропускамі дзеля ўпісываньня даты, імя лектара і тэмы рэфэратаў. Да культурнае працы мусяць быць уцягваны людзі на мясцох. Дзеля абароны ад палянізацыі, якая праводзіцца польскімі арганізацыямі пры навучаньні беларускае моладзі на вёсцы часта і карысных рэчаў (ручныя працы і інш.),  беларускія арганізацыі мусяць самі вясьці гэткую працу. Цэнтрасаюз мусіць імкнуцца ў будучыні да закладзінаў Беларускага Народнага Унівэрсытэту, які б працаваў ня толькі ў горадзе, але й на правінцыі.
У дыскусіі па дакладу выступае цэлы рад прамоўцаў.
Гр. Астроўскі, гаворачы аб навучаньні дзяцей у камплектах  па 10 душ, прапануе распрацаваць плян гэтае акцыі.
Гр. Трэпка падае думку размнажаць на пісьме праектаваныя рэфэраты і рассылаць іх па вёсках дзеля прычытываньня іх там публічна. Прапануе Цэнтрасаюзу ўзяць на сябе нагляд над беларускім школьніцтвам (прыватным і эвэнтуальна ўрадовым) з боку беларускасьці.
Гр. Астроўскі зварачае ўвагу на тое, што Цэнтрасаюз, каб дабівацца перад школьнымі ўладамі ўхіленьня ўсіх існуючых балячак у вядзеньні беларускага выкладу ў урадавых школах, мусіць атрымліваць зь месц не агульныя кіраваньні[2], а точныя даныя, дзе і ў якой школе робіцца крыўда беларускасьці. Заклікае, каб людзі з месц прысылалі ў Цэнтрасаюз гэткія інфармацыі.
Гр. Тарасэвіч заяўляе, што на вёсцы ёсьць жывыя культурныя сілы, толькі яны разьбіты, а ад гэтага церпіць і культурная праца.
Гр. Малейка зварачае ўвагу на арганізацыю пажарных дружын, якія цяпер вядуцца ў польскім духу. Каб яны былі беларускія, трэба, каб статут і іншая неабходная літаратура былі надрукаваны ў беларускай мове і каб за арганізацыю дружын браліся сьведамыя беларусы. Прамоўца кажа далей аб тым, што рэлігія праваслаўным беларусам мусіць быць выкладана па-беларуску. Гэтага мусіць дабівацца Цэнтрасаюз.
Гр. Логаш кажа аб патрэбе выдаваньня таннае беларускае кніжкі.
Гр. Данілевіч адзначае тыя першакоды, якія беларуская культурная праца сустракае на мясцох з боку адміністрацыі, каторая ўсё беларускае ідэнтыфікуе з камуністычным.
Гр. Бусел заклікае імкнуцца да такога наладжаньня эканамічнае працы, каб беларусы ўнезалежніліся фінансава.
Гр. Логаш кажа, што беларусы не павінны пакладацца на помач звонку, а апірацца трэба на ўласныя сілы і засобы.
Гр. Стан. Станкевіч адзначае неабходнасьць таго, каб усякая праца на вёсцы вялася на глыбокіх грамадзка-нацыянальных падставах, была абвеяна духам ідэйнасьці беларускай, не ўваходзячы ў вузкія рамкі партыйніцтва.
Гр. Ханяўка прапануе распрацаваць праграму дзеля курсаў беларусазнаўства для вёскі.
Д-р Я. Станкевіч радзіць арганізаваць усюды, дзе ёсьць беларускія ці ўтраквістычныя школы, адумысныя гурткі дзеля пагляду[3] над іх беларускасьцяй, заклікае да актыўнасьці вясковую інтэлігенцыю і кажа, што вялікую грамадзкую працу трэба вясьці паміма адміністрацыйных перашкодаў.
Старшыня гр. Луцкевіч, зачыняючы дыскусію, заклікае да ўпорлівае вытрывалае творчае працы  і барацьбы за права на яе.
Даклад гр. Станкевіча і высказаныя ў дыскусіі пажаданьні і прапазыцыі сходам прымаюцца.
Сход прыступае да выбару Прэзыдыуму Галоўнае Рады і Рэвізыйнае Камісіі.
За старшыню Прэзыдуму Галоўнае Рады аднагалосна пад аклямацыю выбіраецца гр. Антон Трэпка.
Называюцца наступныя кандыдаты на сяброў Прэзыдуму: Астроўскі, Я. Станкевіч,  Акінчыц, Луцкевіч, Цеханоўскі, Чатырка, Якубёнак, Бусел, Коўш, Макарэвіч, Кароль, Логаш, Шнаркевіч. Зьнялі свае кандыдатуры: Луцкевіч, Логаш, Коўш і Бусел. У выніку галасаваньня запіскамі выбранымі аказаліся: Астроўскі (23 галасы), Акінчыц (20), Якубёнак (19), Шнаркевіч (19), Кароль (17). Рэшта кандыдатаў атрымала менш паловы галасоў: Цеханоўскі – 12, Чатырка – 11, Я. Станкевіч – 8, Макарэвіч – 7[4], – дзеля таго адбылося паўторнае галасаваньне, каб з гэтых чатырох выбраць аднаго. У выніку паўторнага галасаваньня атрымалі: Цеханоўскі – 14 галасоў, Чатырка – 4, Макарэвіч – 4, Я. Станкевіч – 3. Выбраным аказаўся Цеханоўскі.
У Рэвізыйную Камісію выбраны галасаньнем запіскамі: за сяброў – Грышкевіч[5] (20 гал.), Чатырка (17), Міхалевіч (17); за кандыдатаў: 1) Я. Станкевіч, 2) Данілевіч.
Сход пераходзе да чарговага пункту парадку дня: да справы выбараў у Сойм і Сэнат.
Старшыня Луцкевіч робіць даклад аб гэтай справе, адзначаючы неабходнасьць гуртавацца дзеля выбарнае акцыі не пад фірмай тых ці іншых беларускіх партыяў, якія існуюць толькі на паперы, а навакол лёзунгаў пазытыўнае творчае культурна-нацыянальнае і гаспадарска-эканамічнае працы. Пры такой пастаноўцы справы пад сьцягам выбарнага Камітэту Цэнтрасаюзу, на чале якога стаяць: Ф. Акінчыц, К. Крук, В. Грышкевіч і д-р Ільяшэвіч, – могуць аб’яднацца людзі з самых рознародных палітычных групаў, калі толькі яны стаяць на беларускім становішчы. Прамоўца прапануе разгляд пытаньня аб выбарнай акцыі перанесьці на заўтрашні дзень, бо сягоньня ўвечары адбываецца ладжаны Цэнтрасаюзам вечар, пасьвячоны творчасьці Янкі Купалы ў сувязі з 25-лецьцем творчае працы яго, і часу ўжо асталося зусім мала.
Гр. Акінчыц прапануе сягодня выслухаць “наказ”, а дыскусію перанесьці на заўтра. Адзначае неабходнасьць учыніць усе крокі дзеля стварэньня адзінага беларускага фронту і распачаць іх зараз жа.
Гр. Астроўскі прапануе прыняць сягодня толькі рэзалюцыю аб патрэбе адзінага фронту, але распачаць акцыю ў гэтым кірунку толькі тады, як будзе аканчальна прыняты “наказ” будучым паслом, бо з яго відаць будзе ясна ідэйную фізіяномію выбарнага К-ту Цэнтрасаюзу.
Рэзалюцыя аб неабходнасьці адзінага нацыянальнага фронту прымаецца аднагалосна. Паседжаньне абвяшчаецца прыпыненым да заўтрашняга дня ў тым жа месцы ў 10 гадз. раніцы.

Прадоўжаньне паседжаньня 28.ІХ.1930

28/ІХ у 10 г. 30 мін. паседжаньне ўзнаўляецца.
Гр. Акінчыц чытае праект наказу, які мае быць дадзены выбарным камітэтам Цэнтрасаюзу будучым паслом у Сойм і Сэнат (тэкст далучаецца да пратаколу).
Пасьля прачытаньня “наказу” абвяшчаецца 30-мінутны перарыў дзеля таго, каб учасьнікі сходу мелі магчымасць лепш з’арыентавацца ў ім і прыгатавацца да дыскусіі.
Пасьля перарыву пачынаецца дыскусія па “наказу”. Бяруць слова гр. гр. Сіняўскі, Луцкевіч, Астроўскі, Коўш, Якубёнак, Сарока, Акінчыц і некаторыя госьці. Адзін з апошніх высказывае сумліў, ці варта ў “наказе” ставіць пытаньне аб патрэбе надзяленьня мала- і беззямельна[га] сялянства зямлёй бяз выкупу. Усе прамоўцы палемізуюць з ім і бароняць прынцып “бяз выкупу”. Гр. Коўш прастуе[6] словы аднаго з прамоўцаў аб пэнсіі праваслаўнага мітрапаліта: ён сцьвярджае, што пэнсія гэтая складаецца з сумы 1.000 злотых.
Прапануюцца гэткія дадаткі да наказу: 1) аддзяленьне царквы ад гаспадарства; 2) вызваленьне школы ад царквы. Проці першага ніхто не пярэчыць; аўтар другога бярэ сваю празыцыю назад пасьля выясьненьня, што гэта будзе ўжо дэталізацыя першае папраўкі, а ў “наказе” трэба зьмясьціць толькі аснаўныя пункты.
Старшыня  стаўляе на галасаваньне папраўку аб аддзяленьні царквы ад дзяржавы, а пасьля і ўвесь наказ. І адно, і другое прымаецца аднагалосна – з тэй засьцярогай, што аканчальная рэдакцыя “наказу”, асабліва ж першае часткі яго, будзе ўстаноўлена аканчальна па паразуменьні выбарнага к-ту Цэнтрасаюзу з Прэзыдыумам Галоўнае Рады.
Пункт павесткі аб выбарах абвяшчаецца вычарпаным. Старшыня абвяшчае, што ўсе прадстаўнікі з правінцыі павінны пасьля закрыцьця Сэсіі паразумецца з выбарным К-там у тэхнічных справах і паінфармаваць Камітэт аб пажаданых кандыдатурах з месц.
Сход пераходзе да бягучых спраў.
Гр. Данілевіч парушае справу будовы бурсы пры Белар. Гімназіі ў Наваградку, на якую грошы былі асыгнаваныя соймам, але дагэтуль урадам не выплачываюцца. Калі грошы зараз ня будзе, дык да зімы нельга будзе накрыць гмаху, і за зіму будынак можа вельмі пацярпець.
Гр. Я. Станкевіч выступае ў справе вучыцельскай сэмінарыі імя Ф. Багушэвіча[7], якую адчыніў у Вільні Урад. Сэмінарыя мусіць быць чыста беларуская, тым часам школьныя ўлады загадываюць выкладаць ня толькі польскую мову, польскую літаратуру, польск. гісторыю і польск. геаграфію, але і агульную гісторыю, агульную геаграфію, гыгіену і гімнастыку – у польскай мове, стараючыся гэтак зрабіць сэмінарыю не беларускай, а ўтраквістычнай, нягледзячы на рашучы проці гэтага ўсяго беларускага грамадзянства. Апрача гэтага, хаця блізу ўсе вучні і вучаніцы Сэмінарыі – беларускае нацыянальнасьці, улада назначыла на ўзгадавальнікаў іх – палякоў. Прамоўца прапануе прыняць рэзалюцыю аб выхадзе з Сэмінарыі ўсіх пэдагогаў-беларусаў і дырэктара Астроўскага, калі ўсе гэтыя ненармальнасьці ня будуць ўладжаны.
Гр. Астроўскі апавядае аб арганізацыі сэмінарыі, аб перашкодах у працы і аб тых кроках, якія Цэнтрасаюз учыніў ужо ў кірунку адваяваньня беларускага характару сэмінарыі. Пададзены міністру асьветы мэмарыял проці імкненьня школьных уладаў да ўтраквізацыі сэмінарыі, а віленскаму куратару – аб неабходнасьці назначэньня на ўзгадавальнікаў сэмінарыстаў – беларусаў. Сягоньня ж віленскі куратар і гр. Астроўскі выяжджаюць у Варшаву, куды іх выклікае міністар асьветы на канфэрэнцыю ў справах сэмінарыі. Зварачае ўвагу на неабходнасьць крытычна аднесьціся да прапанаванае гр. Станкевічам  рэзалюцыі: новаадкрытую Сэмінарыю, дзе выкладае вялікая большасьць пэдагогаў-беларусаў і сам дырэктар беларус, а такжа большасьць прадметаў выкладаецца ў беларускай мове, нельга стаўляць на адным роўні з польскімі сэмінарыямі, як гэта робіць гр. Станкевіч.
Гр. Станкевіч падтрымлівае сваю рэзалюцыю аб байкоце сэмінарыі.
Гр. Акінчыц прапануе не вырашаць гэтае справы да павароту гр. Астроўскага з Варшавы.
Старшыня Луцкевіч прапануе не абгаварываць тактыкі, якой належыць дзяржацца, публічна: на сходзе ёсьць прадстаўнікі варожае прэсы, якія ўраз бы апублікавалі, калі б сход прыпадкам адкінуў рэзалюцыю Станкевіча, а тады нельга было бы рабіць націск на міністэрства, якое было бы папярэджана, што беларусы ня будуць рабіць “узрыву” сэмінарыі,[8] хоць бы яна асталася ўтраквістычнай. Выступленьне Станкевіч[а] лічыць нетактоўным і шкодным. Прапануе даць Прэзыдыуму наказ рашуча бароцца за беларускі характар Сэмінарыі, дэкляруючы, што ўсе ўчасьнікі сходу дадуць маральнае падтрыманьне Прэзыдуму, калі б той прызнаў патрэбным абвясьціць байкот Сэмінарыі.
Гр. Я. Станкевіч сваю рэзалюцыю зьнімае.
Гр. А. Уласаў прапануе Цэнтрасаюзу прыняць рэзалюцыю з дамаганьнем, каб урад узнавіў Радашкоўскую Беларускую Гімназію, зачыненую ўладамі. – Рад прамоўцаў (Тарасэвіч, Станкевіч, Грышкевіч, Акінчыц, Луцкевіч) прапануюць розныя варыянты змадыфікаванай рэзалюцыі гр. Уласава.
Гр. Я. Станкевіч парушае справу аднагодніх беларускіх вучыцельскіх курсаў, якіх урад не адчыніў, нягледзячы на асыгнаваньне на іх грошы Соймам, а такжа справу аб утрыманьні прыватных беларускіх школаў у Панізьзі і Славенску, закладзеных Бел. Гасп. Зьвязам. Урэшце адзначае, што аслаўлены лемантар Любоч-Маўскага[9] дагэтуль ужываецца ў беларускіх і ўтраквістычных урадавых школах у старой рэдакцыі, хаця ўжываньне гэтае рэдакцыі афіцыяльна забаронена ўрадавымі цыркулярамі.
Гр. гр. Тарасэвіч (Баранавічы) і Міхал Станкевіч (Маладэчна) пацьвярджаюць апошнюю заяву фактам[і] з іх ваколіц.
Гр. Трэпка прапануе прыняць рэзалюцыю з пратэстам проці гэтага. Трэбуе ўрадавай дапамогі і правоў для Клецкае Бел. Гімназіі.
Гр. Сарока зварачае ўвагу на неабходнасць арганізацыі беларускае моладзі, і задачу гэту павінен узяць на сябе Цэнтрасаюз.
На гэтым бягучыя справы вычэрпываюць[10]. Галасуюцца і аднадушна прынімаюцца наступныя рэзалюцыі:
1) Зьезд дамагаецца, каб у вучыцельскай сэмінарыі імя Ф. Багушэвіча ў Вільні выклады агульнае геаграфіі, агульнае гісторыі, гыгіены і гімнастыкі адбываліся ў беларускай мове і каб узгадаваньне вучашчыхся было ў руках узгадавальнікаў-беларусаў. Зьезд даручае Прэзыдуму Галоўнай Рады ўчыніць усе крокі дзеля здзейсьненьня гэтага, упаўнамочываючы Прэзыдыум рэагаваць самым рашучым спосабам у выпадку невыпаўненьня  ўладамі гэтага законнага і слушнага трэбаваньня, не спыняючыся перад байкотам сэмінарыі.
2) Зьезд дамагаецца, каб яшчэ сёлета былі адчынены ў Вільні беларускія аднагоднія вучыцельскія курсы, грошы на якія прызнаны Соймам.
3) Зьезд дамагаецца наданьня правоў Клецкай Беларускай Гімназіі і дапамогі ёй з боку ўраду ў пастаці этатаў для вучыцялёў.
4) Зьезд дамагаецца безадкладнае выдачы прызнаных Соймам сум на заканчэньне будовы гмаху бурсы пры Наваградзкай Белар. Гімназіі.
5) Зьезд дамагаецца безадкладнага забраньня з беларускіх і ўтраквістычных урадовых школ леманатра Ст. Любіч-Маеўскага, які ўжываецца дагэтуль у сваёй першай рэдакцыі, і замены яго новай рэдакцыяй, надрукованай зьбеларушчанай лацінікай і кірыліцай з дадатковай лектурай кірыліцай у лацінічным выданьні і з лацінічнай – у кірылічным, з тым, што ўжываньне таго ці іншага выданьня залежыць ад вольнага выбару бацькоў вучняў.
6) Зьезд даручае Прэзыдыуму Галоўнае Рады ўчыніць неабходныя крокі дзеля захаваньня і далейшага ўтрымліваньня закладзеных “Зьвязам” беларускіх прыватных пачаткавых школ у Панізьзі і Славенску.
7) Зьезд даручае Прэзыдуму парупіцца аб хутчэйшым наладжаньні працы дзеля арганізацыі беларускае моладзі.
Павестка дня вычарпана. Старшыня зварачаецца да сабраных з заклікам, каб усе жывыя сілы беларускія на мясцох выявілі сваю актыўнасьць  і працавалі ў самай цеснай лучнасьці з Цэнтрасаюзам, і тады супольнымі сіламі лягчэй будзе здабываць тое, што так неабходна дзеля жыцьця  і разьвіцьця Беларускага народу. Сэсія Галоўнай Рады абвяшчаецца зачыненай.

Старшыня: Ант. Луцкевіч.
Сакратар: С. Станкевіч.            

Наперад!. 1930. 3 кастрычніка.






[1] Мусіла быць нагляду.
[2] Мусіла б быць меркаваньні.
[3] Мусіла б быць нагляду.
[4] У ліку тых, за каго галасавалі, не названы Р. Якубёнак.
[5] Які Грышкевіч: Францішак ці Вінцэнт Жук-Грышкевіч?
[6] Папраўляе, удакладняе.
[7] Заняткі ў Віленскай беларускай настаўніцкай сэмінарыі імя Францішка Багушэвіча пачаліся 18 верасня 1930 г. Дырэктарам сэмінарыі быў Р. Астроўскі, выкладчыкамі – пераважна пэдагогі Віленскае беларускае гімназіі. На І курсе было адкрыта 40 вакансіяў. Было пададзена 105 заяў (33 юнакі і 72 дзяўчыны). Здавалі іспыты 29 хлопцаў і 61 дзяўчына. Прыняты на вучобу 41 чалавек: 26 хлопцаў і 15 дзяўчын. (Наперад! 1930. 25 верас.)
[8] Коску паставіў я.
[9] Мусіла б быць Любіч-Маўскага.
[10] Мусіла б быць вычэрпваюцца.
Leave a comment
4. ПАЧАТАК БЕЛАРУСКАЙ ПАЛІТЫЧНАЙ РЭВАЛЮЦЫІ

1. Тэрмін “беларуская нацыянальная рэвалюцыя”. Ужо было адзначана, што Вялікая рэвалюцыя паклала пачатак паласе нацыянальна-вызвольных рэвалюцый. Сакавік 1917 г. можна лічыць пачаткам беларускай нацыянальнай палітычнай рэвалюцыі.
Тэрмін “беларуская рэвалюцыя” ўпершыню ўведзены Язэпам Лёсікам 21 снежня 1917 г. – пасля разгону бальшавікамі Усебеларускага З’езду. Паняцце “беларуская нацыянальная (народная) рэвалюцыя” мы сустракаем у тэкстах Антона Луцкевіча, Аляксандра Цвікевіча, Макара Косьцевіча (Макара Краўцова) і Тамаша Грыба.
Я. Лёсік, пішучы аб разгоне Усебеларускага З’езду, сцвярджаў, што з гэтае падзеі беларуская рэвалюцыя пачалася. З гэтым тэзісам можна згаджацца і не згаджацца, калі прызнаць, што рацыю меў Мікалай Бухарын, які пісаў, што рэвалюцыі палітычнай папярэднічае рэвалюцыя ідэалагічная[1].
Карл Маркс пісаў, што тэорыя (ідэя) становіцца матэрыяльнай сілай, як толькі яна авалодвае масамі. Перш чым здзейсніцца палітычная рэвалюцыя, неабходна, каб пераварот адбыўся ў свядомасці як мага большай часткі людзей. І калі ведаць, што ідэал Беларусі як незалежнай дэмакратычнай рэспублікі сфармуляваны ў праграме Беларускай Рэвалюцыйнай Грамады 1903 г., а пра Беларусь як аўтаномную адзінку ў складзе Расійскай дэмакратычнай федэратыўнай рэспублікі, напісана ў праграме БСГ 1906 г., дык неабходна прызнаць, што ідэалогія беларускага нацыянальна-вызвольнага руху была распрацавана да 1917 г. Іншая справа, наколькі ідэі аўтаноміі і незалежнасці ахапілі розныя пласты грамадства. І ўсё ж трэба канстатаваць, што ў 1917 г. настаў час рэалізацыі праграмнай мэты БСГ, якая стала мэтай усяго беларускага руху.
2. Беларускі рух адразу пасьля Вялікай рэвалюцыі. Часовы Беларускі Нацыянальны Камітэт. Першая сусветная вайна, адарваўшы ад родных мясцін сотні тысяч нашых суайчыннікаў, нямала зрабіла для таго, каб многія з іх з этнаграфічных беларусаў сталі палітычнымі. Гэтаму спрыяла і рэвалюцыйная атмасфера 1917 г. Таму ў беларускі рух цягам году ўліліся тысячы людзей, якія яшчэ нядаўна думалі пра сябе (у залежнасці ад веравызанння) як пра рускіх ці палякаў.
У нас вельмі скупыя звесткі пра тыя арганізацыйныя формы, якія беларускі рух прыняў на самым пачатку 1917 г.
Можна канстатаваць, што ў Менску і Петраградзе дзейнічалі аддзелы Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны, якія часта называлі камітэтамі дапамогі ахвярам вайны. Яны былі і дабрачыннымі, і культурніцкімі арганізацыямі.
У Менску ў аддзеле былі занятыя юрыст Павел Аляксюк, ксёндз Аляксандр Астрамовіч, пісьменнік і юрыст Максім Багдановіч, пісьменнік Змітрок Бядуля, архітэктар Лявон Вітан-Дубейкаўскі, аграном Аркадзь Смоліч, тэатральны дзеяч Усевалад Фальскі, прыватны адвакат Фабіян Шантыр, пісьменнік Ядвігін Ш.  ды іншыя. Са студзеня 1917 г. аддзел узначаліў былы дэпутат Дзяржаўнай Думы і член Дзяржаўнага Савета Расіі, абшарнік з Піншчыны Раман Скірмунт. Яго намеснікам стаў “беспартыйны марксіст” Усевалад Фальскі.
Рэвалюцыйныя падзеі разгортваліся імкліва. Адно за адным паўставалі прадстаўніцтвы прыгнечаных Расіяй народаў: латышоў, літоўцаў, палякаў, украінцаў ды інш. Прадстаўніцтвы суседніх народаў заяўлялі аб жаданні бачыць свае краіны або аўтаномнымі адзінкамі Расіі, або незалежнымі дзяржавамі і выстаўлялі прэтэнзіі на пэўныя часткі беларускай этнічнай тэрыторыі. Для рэпрэзэнтацыі беларускіх інтарэсаў неабходнай было мець свой прадстаўнічы орган. Таму на аснове Менскага аддзелу Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны ў першыя дні пасля Вялікай рэвалюцыі быў створаны Часовы Беларускі Нацыянальны Камітэт на чале з Р. Скірмунтам.
3. Грамадзянская актыўнасць і публічныя акцыі ў Менску. З далейшага мы ўбачым, што ў 1917 г. у галоўны цэнтр беларускага руху стаў ператварацца Менск. Пры гэтым трэба ўлічыць, што ў Менску беларусы былі этнічнай меншасцю. І вельмі важна было засведчыць перад габрэйскай (шмат у чым зрусіфікаванай), расійскай і польскай большасцю менавіта беларускую прысутнасць у рэвалюцыйным руху і грамадскім жыцці, давесці да гэтай большасці беларускія пастулаты.
Адразу пасля перамогі Вялікай рэвалюцыі (3 сакавіка) быў створаны Менскі камітэт  грамадскай бяспекі (інакш яго называлі Камітэтам грамадскага парадку і бяспекі). 7 сакавіка ў прэзідыум гэтай інстытуцыі абралі сябра БСГ і Часовага Беларускага Нацыянальнага Камітэта Паўла Алексюка.
Бальшавіцкі дзеяч Вільгельм Кнорын сцвярджаў, што менская грамадаўцы не мелі ў сваіх шэрагах 100 сябраў і таму не былі прадстаўлены Савеце рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Аднак гісторык Пётр Башко канстатаваў, што прадстаўнікі Грамады засядалі як у  Менскім, так і ў Петраградскім, і ў Гомельскім Саветах[2].  На жаль, мы не ведаем прозвішча дэпутата ад БСГ у Гомелі, а ў Менскім Савеце засядаў Іван Кузьміцкі, у Петраградскім – Палута Бадунова і Зміцер Жылуновіч, які на пачатку 1917 г. з РСДРП перайшоў у БСГ. Ветэран Грамады Мікола Шыла быў сябрам выканкама Барысаўскага павятовага Савета. Яго подпіс стаіць пад пастановай аб увядзенні на прадпрыемствах 8-гадзіннага рабочага дня[3].
6 сакавіка ў Менску адбылася агульнагарадская маніфестацыя ў гонар перамогі рэвалюцыі. Беларусы, аб’яднаныя вакол Часовага Нацыянальнага Камітэту, выйшлі на гэтую акцыю пад сваімі лозунгамі “Вітайма Волю народу!” і “Жыве Беларусь!”.
10 сакавіка Часовы Нацыянальны Камітэт правёў на Залатой Горцы асобны мітынг, на якім з прамовамі па-беларуску выступілі Павел Аляксюк, Аркадзь Смоліч, Усевалад Фальскі і Фабіян Шантыр.
12 сакавіка у Менску прайшоў Дзень беларускага значка. Гэта была акцыя дзеля папулярызацыі нацыянальнай сімволікі. Паўсюль у Менску прадавалі бел-чырвона-белыя сцяжкі, значкі і кукарды. У рамках Дня ў кінатэатры “Гігант” прайшоў яшчэ адзін беларускі мітынг. Акрамя П. Алексюка, А. Смоліча і Ф. Шантыра, на ім выступілі Раман Скірмунт, доктар філасофіі Пётр Масоніус і Леанард Заяц.
Удзельнікі мітынгу прынялі рэзалюцыю з патрабаваннем краёвай аўтаноміі для Беларусі.
Не без уплыву Часовага Нацыянальнага Камітэту ўзнік гурток магілёўскіх беларусаў і педагогаў. Беларускі гурток арганізаваўся ў Бабруйску. Гурток настаўнікаў “Вольная Беларусь” аформіўся пры Менскім настаўніцкім інстытуце, які быў эвакуяваны ў Яраслаўль.
4. Актывізацыя беларускага руху Петраградзе ды іншых цэнтрах. Для разумення сітуацыі, трэба памятаць, што падчас сусветнай вайны ў расійскіх, а таксама ва ўкраінскіх гарадах апынуліся сотні тысяч уцекачоў і выгнанцаў з Горадзенскай і частак Віленскай ды Менскай губерняў. Такімі цэнтрамі сталі ў прыватнасці Петраград, Масква, Кіеў, Адэса.
У першыя дні пасля Вялікай рэвалюцыі ў Петраградскім аддзеле Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны адбылася нарада беларускіх дзеячаў, у якой узялі ўдзел каля 30 чалавек, у іх ліку Эдвард Будзька, Клаўдзій Дуж-Душэўскі і Браніслаў Тарашкевіч. Як сведчыў удзельнік тых падзей Зміцер Жылуновіч, большасць клікала піцерскіх беларусаў яднацца вакол Беларускай Сацыялістычнай Грамады. Праўда, у Петраградзе праграма БСГ успрымалася асобнымі беларускімі дзеячамі негатыўна. Адны (эсэраўскі кірунак) заклікалі захоўваць адзінства Расіі ў імя рэвалюцыі, іншыя стаялі на абласніцкіх пазіцыях, г. зн. бачылі Беларусь як асобную вобласць Расіі, і не больш. Аднак большасьць удзельнікаў нарады падтрымалі праграму БСГ. Было пацверджана таксама, што барацьбу на нацыянальнае самавызначэнне нельга весці ў адрыве ад барацьбы за сацыяльнае вызваленне.
Пасля нарады петраградскія сябры БСГ правялі беларускі мітынг у цырку «Мадэрн» на Каменнавостраўскім праспекце. Сабралася, як сведчыў Зм. Жылуновіч, да дзвюх тысяч чалавек, галоўным чынам рабочых і салдат. Пасля мітынгу, пісаў ён, у Грамаду запісаліся каля 50 чалавек, выключна рабочых з Выбаргскае стараны.
Як і да вайны, у Петраградзе пачалі яднацца студэнты-беларусы. З’явіўся ў горадзе і жаночы гурток “Пралеска”. Арганізоўваліся маскоўскія і кіеўскія беларусы.
Пасля Вялікай рэвалюцыі пачала набываць пэўныя формы беларуская хрысціянская дэмакратыя. У сакавіку ўжо мелася Каталіцкая дэмакратычная партыя. Было абвешчана аб стварэнні Народна-дэмакратычнай партыі. У Петраградзе заявілі пра сябе беларусы-народнікі.
***
Ажыўленне партыйнага жыцця самой БСГ, з’яўленне новых палітычных, грамадскіх і культурніцкіх структураў, а таксама выклікі беларускаму руху з боку расійскіх вялікадзяржаўнікаў, польскага, латвійскага, літоўскага і ўкраінскага нацыянальных прадстаўніцтваў спарадзілі патрэбу ў тым, каб Сацыялістычная Грамада вызначыла свае прыярытэты і каб была выпрацавана праграма беларускага руху ў цэлым. Адказ на многія пытанні меліся даць канферэнцыя партыйных арганізацый Грамады і З’езд беларускіх нацыянальных арганізацый, скліканыя пад канец сакавіка 1917 г.





[1] Гл.: Бухарин Н. И. Проблемы теории и практики социализма. – М., 1989. С. 103. 
[2] Гл.: Башко П. К. Советы рабочих, солдатских и крестьянских депутатов Белоруссии (март – октябрь 1917 г. Мн., 1987. С. 53.
[3] Гл.: Великая Октябрьская социалистическая революция. Документы и материалы. В 2 т. Т. 1. Белоруссия в период подготовки социалистической революции (февраль – октябрь 1917 г.). Мн., 1957. С. 256.
Leave a comment
СВЯТА НА ВУЛІЦЫ ПРАВЫХ.
САЦЫЯЛ-ДЭМАКРАТЫ ПРАЙГРАЛІ ВЫБАРЫ Ў ЯШЧЭ АДНОЙ ЗЯМЛІ


14 мая адбыліся выбары ў самай вялікай федэральнай зямлі Нямеччыны – Паўночным Райне – Вестафаліі (17 млн насельніцтва).
На табліцы даюцца вынікі выбараў у ландтаг, якія адбыліся пяць гадоў таму і ўчора.
Як відаць, сацыёлагі недаацанілі магчымасцяў Хрысціянска-дэмакратычнага саюзу Ангелы Мэркель. Саюзу прарочылі 31 працэнт галасоў (некаторыя 32), а набралі хадэкі 33 адсоткі. У параўнанні з выбарамі 2012 г. гэта азначае прырост галасоў на 6,7 працэнта.  
Трошкі перабольшылі сацыёлагі магчымасці Свабоднай дэмакратычнай партыі. Але, атрымаўшы падтрымку 12,6 адсотка выбаршчыкаў, лібералы “падраслі” роўна на 4 адсоткі.
Поспех лібералаў – гэта  і асабісты поспех цяперашняга маладога старшыні СвДП Крысціяна Вольфганга Лінднэра (Lindner). 38-гадовы зямляк Фрыдрыха Энгельса з’яўляецца таксама лідарам зямельнай партыйнай арганізацыі і кіраўніком партыйнай фракцыі ў ландтагу Паўночнага Райну – Вестфаліі. На мітынгу партыйцаў адразу пасля абвяшчэння першых вынікаў галасавання ён заявіў, што цяпер трэба змагацца за Берлін. (Нагадаю, што ў Бундэстагу СвДП не мае ніводнага мандата.)  
З другога боку, як сваю асабістую паразу ўспрыняла вынікі выбараў пакуль яшчэ (да сфармавання новага кабінету) прэм’ер-міністр Паўночнага Райну – Вестфаліі Ханалора Крафт (Hannelore Kraft). Адразу пасля абвяшчэння першых вынікаў галасавання яна заявіла, што  вырашыла пакінуць усе партыйныя пасады. А да 14 траўня 56-гадовая Ханалора Крафт была і лідаркай зямельнай арганізацыі СДПГ, і намесніцай старшыні партыі Марціна Шульца. Яе прозвішча як члена Прэзідыума СДПГ ужо знята з сайту партыі, а на сайце зямельнай арганізацыі СДПГ з учорашняга вечара пазначана, што пасада старшыні вакантная.
У параўнанні з 2012 г. сацыял-дэмакраты страцілі падтрымку 7,9 адсотка выбаршчыкаў. А саюзнікі эсдэкаў – зялёныя – страцілі 4,9 адсотка. Як тыдзень таму назад у Шлезвіг-Гольштайне, так цяпер і ў Паўночным Райне – Вестфаліі чырвона-зялёная ўрадавая кааліцыя немагчымая. Абедзве партыі будуць займаць у ландтагу менш як 50 працэнтаў крэслаў (СДПГ – 69, зялёныя – 14).
Праўда, і ў пераможцаў – кансерватараў і лібералаў – таксама ёсць праблема. Нягледзячы на прыкметнае паляпшэнне электаральных вынікаў, ХДС і СвДП маюць у ландтагу трошкі больш за 50 адсоткаў мандатаў. Пазіцыі чорна-жоўтага ўраду, калі ён складзецца, будуць даволі хісткія. Таму хадэкам давядзецца або запрашаць у кааліцыю зялёных, або ствараць, як, напрыклад, пасля нядаўніх выбараў у Саары, вялікую кааліцыю з сацыял-дэмакратамі.
Ведама, ніводная са старых партый нават не думае пра партнёрства з Альтэрнатывай для Германіі. Як і  прадказвалі сацыёлагі, з палітычнай арэны знікла Партыя піратаў. Затое крэслы ў ландтагу Паўночнага Райну – Вестфаліі цяпер будзе мець правапапулісцкая Альтэрнатыва. Яна атрымала падтрымку 7,4 працэнта выбаршчыкаў – на 0,6 працэнта больш, чым прадказвалі сацыёлагі, – і будзе мець 16 мандатаў.  
Пасля учорашніх выбараў прадстаўнікоў Альтэрнатывы няма ў парламентах толькі трох зямель –  Баварыі, Гесэна і Ніжняй Саксоніі. Выбары ў гэтых землях адбудуцца ў наступным годзе.
Не спраўдзіліся прагнозы наконт Левай партыі. Хоць духоўныя пераемнікі Карла Лібкнехта і Розы Люксемург і палепшылі свае электаральныя паказчыкі (4,9 адстотка супраць 2,5 у 2012 г.), ім трошачкі не хапіла для таго, каб стаць парламенцкай партыяй у Паўночным Райне – Вестфаліі.
Выбары ў Паўночным Райне – Вестфаліі разглядаюцца як старт федэральнай выбарчай кампаніі. Выбіраць дэпутатаў Бундэстага немкі і немцы будуць 24 верасня. І, бадай, усе назіральнікі і каментатары скептычна ацэньваюць мачымасці лідара СДПГ Марціна Шульца, галоўнага канкурэнта Ангелы Мэркель, стаць федэральным канцлерам.
Vom Schulz-Hype bleibt nur die Erinnerung”, – можна прачытаць на сайце Süddeutsche Zeitung. Мякка гэта можна перакласці так: “Ад шумнай рэкламы Шульца засталіся толькі ўспаміны”.
Пішуць і так: “Pleite für die SPD” (“Банкруцтва СДПГ”). І ў спартыўных тэрмінах: "Der Boxer SPD hat einen Leberhaken bekommen" (“Баксёр СДПГ атрымаў удар у печань”).
“Гэта цяжкі дзень для СДПГ. Гэта цяжкі дзень таксама і для мяне асабіста”, – сказаў Марцін Шульц журналістам і аднапартыйцам. І ён жа заявіў: “Мы змагаемся далей”. Іншага яму і не дадзена: узяўся за гуж – не кажы, што не дуж. Але відавочна, што былога аптымізму і ў Шульца, і ва ўсёй Сацыял-дэмакратычнай партыі Германіі ўжо няма.

Выбары ў ландтаг Паўночнага Райну – Вестфаліі ў 2012 і 2017 гг.
2012 2017
Партыя
% галасоў
% галасоў:
пададзена і прагназавалася (у дужках)
+, -
у параўнанні з 2012 г.
Мандатаў
СДПГ 39,1 31,2 (32) -7,9 69
ХДС 26,3 33,0 (31) +6,7 72
СвДП 8,6 12,6 (13,3) +4,0 28
Зялёныя 11,3 6,4 (6,8) -4,9 14
Левыя 2,5 4,9 (5,5) +2,4 0
Піраты 7,8 -- -- --
АдГ Не існавала 7,4 (6,8) +7,4 16
Leave a comment