?

Log in

No account? Create an account
entries friends calendar profile Previous Previous
anatolsidarevic
ЮБІЛЕІ

Размова з Валерыем Ухналёвым з Партыі “Справядлівы свет”. Ён паведаміў, што партыя рыхтуе круглы стол да 100-годдзя БНР. Падкрэсліваю: круглы стол да 100-годдзя БНР рыхтуе партыя камуністаў. Паведаміўшы пра гэта, Ухналёў (у голасе чулася ўсмешка) спытаў: там жа вашы верхаводзілі?  І прапанаваў мне ўзяць удзел у працы гэтага стала. Падрабязнасці будуць пазней.
Учора тэлефанаваў Ігар Барысаў. Кіеўскае аддзяленне фонду імя Фрыдрыха Эбэрта рыхтуе том аб ролі сацыял-дэмакратаў ва ўзнікненні новых дзяржаў на тэрыторыі былой Расійскай імперыі ў 1918–1921 гг. Немцы пытаюцца, ці мог бы я напісаць артыкул аб ролі беларускіх эсдэкаў у гэтым працэсе. 
І 200-годдзе Карла Маркса. Для будучага эсэ пра Маркса адзначыў пэўныя мясціны з “Убоства філасофіі…” і з ліста Паўла Аненкава. Хачу паказаць, што Маркс глядзеў на рабства, у тым ліку на рабства ў ЗША, на каланіялізм як на неабходны этап у гісторыі станаўлення сучаснага грамадства. Логіка дэтэрмініста Маркса жалезная: не было б калоній – не было б сусветнага гандлю, рынку; не было б рабства – не з’явілася б такая дзяржава, як ЗША (“Знішчыце рабства, – і вы сатрэце Амерыку з мапы народаў”.) Гэта напісана ў 1846–1847 гг. Да адмены рабства у ЗША заставаліся няпоўныя 20 гадоў.
Трэба зноў пачытаць, што пісаў Маркс ці Энгельс (ужо не памятаю, каторы з іх) пра антычнае рабства, пра немагчымасць росквіту антычнага мастацтва, навукі і філасофіі без рабства.
Маркс – пясняр рабства? Такое пытанне трэба задаць левакам, якія каштоўнасці ХХІ ст. экстрапалююць у мінулае і патрабуюць ад Вялікабрытаніі, Францыі ды іншых краін – уладальніц калоній, ледзь не ад усёй белай расы пакаяння.
Ага, і Марксава эсэ “Грошы” трэба паглядзець на мове арыгіналу. Яно, як помніцца, у эканамічных рукапісах 1857–1859 гг. Даўно чытаў. Некалі яно зрабіла на мяне ўражанне менавіта як літаратурны твор. 
Leave a comment
ПЕРШАЯ СУСТРЭЧА З ФЕМІНІСТКАЙ

У якім годзе гэта было? Не згадаю дакладна, але недзе ў першай палавіне 1990-х. Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада дэлегавала мяне на з’езд Эстонскай сацыял-дэмакратычнай партыі.
Што памятаю? На з’ездзе прысутнічаў лідэр шведскіх сацыял-дэмакратаў Інгвар Карлсан, чалавек, якога я лічу апошнім прадстаўніком класічнай сацыял-дэмакратыі на чале СДРПШ. Увечары на раўце ён хораша танцаваў. Калі б звярнуцца да эстонскіх таварышаў і папытацца, калі госцем іхняга з’езду быў Карлсан, дык, пэўна, і год можна было б без памылкі назваць.
Помню яшчэ гутарку на той вечарыне з лідэрам эстонскіх эсдэкаў, патомнай сацыялісткай Мар’ю Лаўрысцін, якая запомнілася мне як народная дэпутатка СССР. Гутарка з Мар’ю ўмацавала маё першае (“экраннае”) уражанне ад яе як ад чалавека адукаванага, з шырокім кругаглядам, дэмакраткі на ўсе сто. (Дарэчы, і цяпер прафесар Тартускага ўніверсітэту Мар’ю Лаўрысцін, якая адышла ад партыйнай дзейнасці, вельмі аўтарытэтны чалавек у сваёй краіне.)
Помню яшчэ, што родная партыя дала мне на дарогу 5 (пяць) нямецкіх марак адной манетай.
А яшчэ з’езд эстонскіх сацыял-дэмакратаў запомніўся мне першаю сустрэчаю з еўрапейскай феміністкай. Гэта была на галавы дзве вышэйшая за мяне брытанская лейбарыстка. Навучаны ў Заходняй Беларусі цалаваць ручкі, адчыняць дамам дзверы і іншым падобным правілам, я, калі мы кіраваліся ў рэстаран гатэлю “Viru”, прытрымаў дзверы перад лейбарысткай, схіліў галаву і мовіў “please”. А далей была сцэна, якая нагадала апісанае Антонам Паўлавічам Чэхавым. Дачка Альбіёна спынілася і “как взглянет на меня своими глазищами”, як “облила презрением”… Ці прабегла па яе твары “надменная, презрительная улыбка”, не памятаю. Я быў збянтэжаны. У нас, у Беларусі, дамы такое абыходжанне ўспрымалі як належнае, некаторыя нават казалі “дзякуй”, а тут тварылася нешта незразумелае. З паралюшу мяне вывеў нямецкі сацыял-дэмакрат Увэ Штэйр (дзе ён цяпер?). Увэ у самае вуха прашаптаў мне: “Sie ist Feministin”. І да мяне дайшло. Я павярнуўся на 90 градусаў і пакрочыў да ліфту.
З тае пары прытрымліваючы па старой завядзёнцы дзверы перад дамамі, я кожны раз спахопліваюся і чакаю паўтарэння сцэны ў талінскай гасцініцы “Viru”. Пакуль што ў нас, у Беларусі, гэтая сцэна не паўтарылася. Ці то не дараслі нашы жанчыны да брытанскіх стандартаў, ці то ў іх сваё разуменне фемінізму. А мо і тое, і другое разам. 
Leave a comment

ПРА АДНО СЛОВАСПАЛУЧЭННЕ. ХТО ХАРЧУЕЦЦА І ХТО КОРМІЦЦА

Гэта памылка не адно “Нашай Нівы”, але “Нашай Ніве”, на сайце якой можна адзначаць заўважаныя памылкі і паведамляць пра гэта ў рэдакцыю, я паведамляў пра гэта не адзін раз.

Гаворка пра словаспалучэнне “прадукты харчавання”. Па-навуковаму тыя прадукты называюцца прадуктамі жыццядзейнасці, а яшчэ дакладней – экскрэментамі, фекаліямі, а па-нашаму, калі ўжыць эўфемізм, лайном. Праўда, у некаторых славянскіх мовах тое “лайно” ніякі не эўфемізм, а звычайнае “гаўно”.

Дык вось, “Наша Ніва” і іншыя выданні частуюць нас час ад часу тымі прадуктамі жыццядзейнасці, або прадуктамі харчавання. Гэтыя прадукты называюць яшчэ другаснымі. Уладзімір Вайновіч у рамане-антыўтопіі “Масква 2042” нават цытуе лозунгі, якія яго герой пабачыў у Маскарэпе (Маскоўскай Камуністычнай Рэспубліцы). Вось яны: “Кто сдает продукт вторичный, тот питается отлично» (гэта прадпрыемства камуністычнага харчавання), «Кто сдает продукт вторичный, тот сексуется отлично» (гэта дзяржаўны эксперыментальны ордэна Леніна публічны дом імя Н. К. Крупскай).

Дзіўнае дзіва. Амаль ніхто не здагадваецца памяняць словы месцамі, а назоўнік “харчавання” пераўтварыць у прыметнік “харчовыя”. Харчовыя прадукты – вось сапраўдная назва таго, што мы ямо.

Харчовыя прадукты – гэта вырабы, прызначаныя для харчавання. Іх можна назваць і проста харчовымі вырабамі. Прадукты ж харчавання – гэта тое, што застаецца ад харчовых прадуктаў пасля таго, як яны прайшлі страўнік і кішэчнік. Гэта тыя самыя прадукты жыццядзейнасці.

Скажуць: а вось у расійскай шырока ўжываецца словаспалучэнне “продукты питания”. Гэта таксама непісьменны выраз. У расійскай ёсць словаспалучэнні “продовольственные изделия" и "продовольственные продукты". Тое ж і ва ўкраінскай: "продовольчі вироби" і "продовольчі продукти".

***

Давялося чытаць на сайце “Нашай Нівы”, што нейкія жывёлы харчуюццца тым і тым.

Калі чалавек спажывае харчы, то жывёла есць корм. Таму жывёла не харчуецца, а корміцца.

Што ж тычыць чалавека, то ён і харчуецца, і корміцца. У яго трохразавае харчаванне, харчовая разнастайнасць, ён купляе харчовыя тавары (прадукты, вырабы), ён можа харчавацца ў студэнцкай сталоўцы, кавярні і рэстаране, ён клапоціцца пра харчовую бяспеку краіны і г. д. Але маці корміць дзіця сваім малаком, чыноўнікі кормяцца за кошт падаткаў грамадзян, нехта корміцца прыслужваючы (прадаючыся) камусьці…

Калі якое слова ўжыць – залежыць ад таго, наколькі аўтар адчувае тонкасці мовы.

Leave a comment
ДЫВЕРСІЯ НЕ ЎДАЛАСЯ, АЛЕ ПЫТАННЕ ЗАСТАЕЦЦА

“Католікам адмовілі ў выхадным на свята Ўсіх Святых”, – паведамляе сёння афіцыйны сайт Рыма-Каталіцкай Царквы ў Беларусі. Гл.: https://catholic.by/3/news/belarus/7260-katolikam-admovili-vykhadnym-dni-na-svyata-usikh-svyatykh.

У сваім каментары да звароту  рыма-каталіцкага епіскапату да Лукашэнкі з просьбай абвясціць дзень 1 лістапада святочным я пісаў, што біскупы пад выглядам ўшанавання продкаў хочуць дасягнуць дзвюх мэтаў: 1) зламаць народную традыцыю ўшанавання продкаў на Дзяды, 2 лістапада, і 2) навязаць праваслаўным, а таксама грэка-каталікам (уніятам) святкаванне рыма-каталіцкага дня Ўсіх Святых у той час, як праваслаўныя і грэка-каталікі адзначаюць гэты дзень у першую нядзелю пасля Пяцідзясятніцы (Тройцы, Сёмухі). Гл.: https://anatolsidarevic.livejournal.com/67997.html.
Інакш, як клерыкальнай дыверсіяй, гэты зварот да Лукашэнкі назваць нельга. Што біскупы сапраўды хацелі навязаць праваслаўным, грэка-каталікам, пратэстантам , а заадно і нехрысціянам, святкаванне рыма-каталіцкага дня Ўсіх Святых, сведчыць сённяшняя  публікацыя на афіцыйным сайце, у якой  няма нават згадкі пра Дзяды.   
Рыма-каталіцкім біскупам не хапіла смеласці прапанаваць Лукашэнку вярнуцца да практыкі, якая папярэднічала яго абранню на пасаду прэзідэнта ў 1994 г. Тады, нагадаю, выходныя былі і на Радуніцу, і на Дзяды, хоць мушу адзначыць, што не ўсе праваслаўныя маюць звычку хадзіць на могілкі на Радуніцу (напрыклад, на маёй радзіме ходзяць на Пасху), а на Дзяды ўшаноўваюць продкаў не толькі рыма-каталікі.
Добра, што клерыкальная дыверсія не ўдалася. Кепска, што ў людзей забралі выходны дзень на Дзяды і замест іх выходным зрабілі дзень бальшавіцкага дзяржаўнага перавароту. Думаецца, выдатна было б, калі б рыма-каталікі на чале са сваімі біскупамі асмеліліся выступіць супраць такога парадку рэчаў. Упэўнены: прагрэсіўныя сілы Беларусі іх падтрымаюць. Наколькі мне вядома, і сацыял-дэмакраты, і лібералы, і нацыянал-дэмакраты адназначна выказваюцца за новае наданне Дзядам статусу выходнага дня.
Leave a comment
АДСТУПЛЕННЕ САЦЫЯЛ-ДЭМАКРАТАЎ, або ЧАГО БАЯЦЦА Ў НЯМЕЧЧЫНЕ?

Перш чым адказаць на пытанне, вынесенае ў загаловак, нагадаю, што ўчора 18 снежня прыступіў да выканання сваіх абавязкаў новы ўрад Аўстрыйскай Рэспублікі. У выніку выбараў у сёлетнім кастрычніку перамаглі правыя. Народная партыя на чале з 31-гадовым Себасцянам Курцам) заняла 1-е месца, а Партыя свабоды (ультраправыя, яны ж правыя папулісты) на чале з 48-гадовым Хайнцам-Крысціянам Штрахе выйшла на 3-е месца.

31-гадовага С. Курца нельга лічыць новым ці маладым палітыкам. Ён прыйшоў у партыю ў 17 год і праз 8 гадоў стаў дзяржаўным сакратаром у пытаннях інтэграцыі, а яшчэ праз 2 гады – міністрам замежных спраў, самым маладым у Еўропе і ў гісторыі Аўстрыі. Да таго ж у 2017 ён стаў старшынёю Арганізацыі бяспекі і супрацоўніцтва ў Еўропе. Аўстрыйскія і еўрапейскія праблемы ён ведае добра. І ўкраінскую праблему – таксама, бо ездзіў у так званую зону антытэрарыстычнай аперацыі, пабываў на лініі фронту.

Сёлета ў траўні Курц узначаліў Народную партыю. На выбары кансерватары ішлі пад дэвізам “Спіс Курца – новая Народная партыя”. Курц прыглядаўся не да тых, хто наладжваў шумныя мітынгі і дэманстрацыі ў падтрымку мігрантаў, а да тых, хто маўкліва працаваў і на тыя мітынгі не хадзіў. А такіх людзей было нямала. Іх палохаў наплыў чужаземцаў, якія не заўсёды паводзілі сябе як госці. І не менш палохалі левакі. І Курц, каб перахапіць галасы такіх грамадзян, памяняў тактыку партыі. У адрозненне ад нямецкіх кансерватараў, партыі Ангелы Мэркель, ён заняў больш жорсткую пазіцыю ў міграцыйнай палітыцы. І на выбарах у кастрычніку Народная партыя набрала 31,5 працэнта галасоў – на 7,5 працэнта больш, чым у 2013 г.

Можна сказаць, што Курц перахапіў галасы тых выбаршчыкаў, якія былі гатовыя галасаваць за Партыю свабоды. Але і Партыя свабоды нічога не прайграла. Яна атрымала падтрымку 26 адсоткаў выбаршчыкаў. Гэта на 5,5 працэнта больш, чым у 2013 г.
Такім чынам, правыя і ультраправыя (правыя папулісты) у сумленным змаганні атрымалі падтрымку 57,5 працэнта аўстрыйскіх выбаршчыкаў.

Больш, чым Партыя свабоды, галасоў атрымалі сацыял-дэмакраты. Але не на шмат больш. Іх вынік – 26,9 адсотка. Прырост у параўнанні з 2013 годам – 0,1 працэнта.

Было няцяжка было прадказаць, што ранейшая ўрадавая кааліцыя (Народная партыя і сацыял-дэмакраты) у Аўстрыі распадзецца.

Не будзем гадаць, як будуць развівацца падзеі ў Аўстрыі пасля прыходу да ўлады кабінета Себасцяна Курца. Адзначым толькі што ультраправы Герберт Кікль (Kickl) узначаліў міністэрства ўнутраных спраў, а еўрабюракратам, акрамя Курца, давядзецца мець справу з беспартыйнай міністаркай замежных спраў доктарам Карын Кнайсль (Kneissl), якую ва ўрад рэкамендавала Партыя свабоды. Тым жа, хто хоча стварыць асобную ад НАТО еўрапейскую абаронную структуру, давядзецца гутарыць з ультраправым міністрам абароны Аўстрыі Марыё Кунасэкам (Kunasek).

Цяпер у святле таго, што адбываецца ў Аўстрыі, вернемся да Нямеччыны.

Нагадаю, што ў выніку сёлетніх выбараў кансерватары (Хрысціянска-дэмакратычны саюз Ангелы Мэркель і баварскі Хрысціянска-сацыяльны саюз на чале Хорстам Зэегофэрам) атрымалі 32,9 працэнта галасоў. 12,6 працэнта набрала ультраправая (правапапулісцкая) Альтэрнатыва для Нямеччыны. Пасля перапынку ў Бундэстаг прарвалася Свабодная дэмакратычная партыя (СвДП), якая атрымала 10,7 адсотка падтрымкі. 8,9 адсотка выбаршчыкаў прагаласавалі за зялёных. Такім чынам, за правых (кансерватараў, ультраправых і лібералаў) выказалася большасць бюргераў. Але кааліцыя хадэкаў і лібералаў з Альтэрнатывай адмяталася з парога. Таму разглядалася магчымасць чорна-жоўта-зялёнага альянсу (колеры ХДС/ХСС, СвДП і зялёных). Аднак перамовы зайшлі ў тупік. Не ў апошні чарод дзеля капрызаў лідэра лібералаў Крысціяна Лінднера.

З увагі на правал кааліцыйных перамоваў і на тое, што сацыял-дэмакраты яшчэ перад выбарамі заявілі аб нежаданні ствараць новую ўрадавую кааліцыю з хадэкамі, Нямеччына паўстала была перад неабходнасцю правесці нечарговыя парламенцкія выбары.

І тут у справу ўмяшаўся федэральны прэзідэнт Франк-Вальтэр Штайнмаер. Ён паклікаў да сябе старшыню Сацыял-дэмакратычнай партыі Марціна Шульца. Вынік перамоваў быў той, што эсдэкі паказалі сябе гаспадарамі свайго слова: далі слова не ўступаць у альянс з хадэкамі і адмовіліся ад свайго слова не ўступаць у альянс з хадэкамі.

Сацыял-дэмакратычны прэзідэнт і лідэр сацыял-дэмакратаў – людзі вопытныя і добра ведаюць настроі нямецкага грамадства. Нечарговыя выбары наўрад ці прывялі б да ўзмацнення пазіцыяў сацыял-дэмакратаў. Нагадаю, што эсдэкі атрымалі на апошніх выбарах 20,5 адсотка галасоў – антырэкорд. Са стратамі завяршылі выбарчую кампанію і хадэкі. І ніхто не гарантуе, што іх рэйтынг на нечарговых выбарах павысіцца. Асабліва ўлічыўшы, што паміж ХДС і баварскім ХСС маюцца рознагалоссі, у прыватнасці ў тым самым міграцыйным пытанні. Не лепшае становішча было б і ў лібералаў, асабліва ўлічыўшы, што гэта яны правалілі кааліцыйныя перамовы.

І хадэкі, і эсдэкі, і лібералы, не кажучы пра Левую партыю і зялёных, выдатна разумеюць, у чые ветразі дзьме вецер. Яны баяцца ўмацавання пазіцыяў Альтэрнатывы для Нямеччыны. Тут трэба ўзяць пад увагу і тое, што ва ўсходніх нямецкіх землях (у былой ГДР) правыя папулісты (ультраправыя) на апошніх выбарах у Бундэстаг набралі 21,9 працэнта галасоў – на 5,7 адсотка менш за хадэкаў і на 8 адсоткаў больш за эсдэкаў. Сацыял-дэмакраты сталі ва ўсходніх землях чацвёртай партыяй пасля ХДС, Альтэрнатывы і Левай партыі (паслядоўнікі Розы Люксембург і Карла Лібкнехта набралі 17,8 адсотка). Хто гарантаваў, што на нечарговых выбарах Альтэрнатыва не пацісне сацыял-дэмакратаў і ў заходніх землях?

Не буду тут тлумачыць, чаму пазіцыі правых папулістаў (ультраправых) умацаваліся ў Аўстрыі і Францыі (працэнт, атрыманы Марын Лё Пэн на сёлетніх прэзідэнцкіх выбарах, пра гэта вымоўна сведчыць), чаму моцныя пазіцыі правыя занялі ў Венгрыі і Польшчы, чаму кансерватыўныя настроі моцныя ў Чэхіі і Славакіі. Тут хочацца паўтарыць тое, што я пісаў. Герхард Шродэр і шрадэрыянцы гэтак нашкодзілі Сацыял-дэмакратычнай партыі Нямеччыны, што ёй наўрад ці наканавана вярнуць былы аўтарытэт у грамадстве. З аднаго боку гульня ў эканамічны лібералізм, з другога – крэн у лявацтва. Гэткая раздвоенасць поспеху не гарантуе. І ўжо каторы раз сацыял-дэмакраты будуць малодшымі партнёрамі хадэкаў.

Калі ў 1966 годзе ў кааліцыю з хадэкамі ўступаў Вілі Брант, сацыял-дэмакраты Нямеччыны з аптымізмам глядзелі наперад, былі ўпэўненыя, што іх лідэр стане федэральным канцлерам. Калі ў кааліцыю з хадэкамі ўступае Марцін Шульц, гэта кажа пра тое, што нямецкія сацыял-дэмакраты ня бачаць іншай перспектывы і што аптымізм пакінуў іх.
Leave a comment
РЫМА-КАТАЛІЦКІЯ БІСКУПЫ ХОЧУЦЬ ЗЛАМАЦЬ НАРОДНУЮ ТРАДЫЦЫЮ

З’явіўся пераказ ліста рыма-каталіцкіх біскупаў да Лукашэнкі з прапановай зрабіць выхадным днём 1 лістапада. Гл.: https://nn.by/?c=ar&i=201035.
Калі верыць публікацыям, мітрапаліт Тадэвуш Кандрусевіч сказаў такое: “Дзень усіх памерлых мы пачынаем адзначаць 1 лістапада”. Але Яго Эксцэленцыя забыў удакладніць: 1 лістапада ў рыма-каталіцкіх храмах адзначаецца дзень Усіх Святых, цэлебруецца адмысловая служба. А вось на могілкі пабожныя каталікі хадзілі і ходзяць 2 лістапада. Святары ды набліжаныя да іх асобы называюць гэты дзень Задушкамі, а ў народзе ён мае назоў Дзяды. І не толькі рыма-каталікі ідуць 2 лістапада на могілкі – праваслаўныя і грэка-каталікі (уніяты) таксама, бо рыма-каталіцкія Задушкі блізка да Змітраўскіх Дзядоў.
Да прыходу да ўлады Аляксандра Лукашэнкі беларусы мелі выходны менавіта 2 лістапада – на Дзяды. І гэта заслуга не рыма-каталіцкага клеру, які назіраў за падзеямі з боку, а дэмакратычнай грамадскасці Беларусі, дэпутатаў апазіцыі ў Вярхоўным Савеце. Калі Лукашэнка адмяніў гэты выходны на карысць 7 лістапада, рыма-каталіцкія біскупы маўчалі. Цяпер яны прапануюць абвясціць выходным днём 1 лістапада.       
У прапанове рыма-каталіцкага епіскапату я бачу жаданне не наступіць на мазоль Лукашэнку. Маўляў, мы не патрабуем паўторнага надання Дзядам статусу выходнага дня, мы хочам, каб выходным быў дзень 1 лістапада.
Звяртаючыся з такою прапановаю да Лукашэнкі, рыма-каталіцкія біскупы разам з ім хочуць парушыць даўнюю народную традыцыю Дзядоў. Апрача таго у іх прапанове я бачу спробу навязаць праваслаўным святкаванне рыма-каталіцкага дня Ўсіх Святых. Тым часам у праваслаўных і ўніятаў ёсць свой дзень Усіх Святых – у першую нядзелю пасля Тройцы (Пяцідзясятніцы, Сёмухі).
Калі б рыма-каталіцкія біскупы шанавалі народныя традыцыі і не палітыкавалі, калі б у іх хапіла мужнасці, яны б не звярнуліся б да Лукашэнкі з сумнеўнай прапановай, якая яшчэ невядома як будзе ўспрынята праваслаўнымі клерам і вернікамі. Яны прапанавалі б Лукашэнку вярнуць статус выходнага дня менавіта Дзядам, 2 лістапада.
Leave a comment
ЯНЫ СТАЛІ “ПРЫКЛАДАМ ДЛЯ СВЕТУ”

“Мы сталі прыкладам для свету”, – заявіў прэм’ер-міністр Іспаніі, правадыр Народнай партыі Марыяно Рахой пасля ўчарашніх распраў Грамадзянскай гвардыі з мірнымі жыхарамі Каталоніі.
Паводзіны кіраўніка ўраду МЕНШАСЦІ, кіраўніка ўраду краіны, якая не можа пазбыцца масавага беспрацоўя і целяпаецца на мяжы дэфолту, можна зразумець. Страціць Каталонію – гэта значыць апусціць Іспанію ў яму. Гэта значыць – не мець адкуль высмоктваць сродкі дзеля падтрымкі дэпрэсіўных рэгіёнаў, якім эканамічны геній Рахоя не можа даць іншай рады, як падкорміваць іх коштам Каталоніі.
Рахоя можна зразумець, але нельга апраўдаць. Аслеплены вялікадзяржаўным шавінізмам, гэты кіраўнік, які прадстаўляе МЕНШАСЦЬ, не падумаў, што сказаў. Якім прыкладам стала Іспанія для свету? Што прыкладам пераманентнага крызісу – бясспрэчна. Цяпер жа на прыклад Іспаніі і ўраду “дэмакрата” Рахоя могуць спасылацца дзеячы тыпу Лукашэнкі, распраўляючыся з унутранай апазіцыяй. І калі паўторыцца Крывавая нядзеля, Лукашэнка можа сказаць дзеячам Еўрасаюза і розным там праваабаронцам, як некалі кароль Хуан Карлас сказаў Увэ Чавэсу: заткінецеся. І паглядзіце, што робіць Мадрыд. Вы асудзілі яго?
Уважліва сачу за СМІ. Маўчаць першыя асобы Еўрасаюза. Маўчаць кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў краін, якія ўваходзяць у Еўрапейскі Саюз.     
Цяпер на прыклад Іспаніі, ураду Рахоя могуць спасылацца дзеячы ў Багдадзе, Пекіне, Парыжы і дзе там яшчэ. Ну, Багдад пакінем убаку – у яго мала сілаў, каб задушыць Курдыстан. Але разам з Тэгеранам і Анкарою ды пры падтрымцы Дамаска… І калі “гуманісты” з Бруселя, Лондана, Берліна залемантуюць, то Багдад, Тэгеран, Анкара і Дамаск могуць сказаць ім: заткніцеся, паглядзіце на Мадрыд. Чаму вы маўчалі? А ў нас да таго ж свая нацыянальна-гістарычная спецыфіка: мы без вялікай крыві не можам.
І быць не можа, каб Масква канчаткова прыдушыла татараў, башкіраў, чувашоў, народы Паўночнае Каўказа… І калі ў Расіі дойдзе да новых гвалтаў на этнічнай глебе, Масква можа сказаць еўрапейскім сталіцам: заткніцеся. І ў дадатак нагадаць, як з маўклікавай згоды тае самае Еўропы і Штатаў Расія руйнавала Грозны і прывяла да ўлады Кадыравых, якім цяпер сама плаціць даніну.
А яшчэ ж незалежнасці хочуць уйгуры ў Кітаі, карсіканцы ў Францыі, пра свае правы заяўляюць эльзасцы, брэтонцы і гасконцы (родныя браты баскаў), не сказала апошняе слова Шатландыя, не думаю, што вырашана ірландскае пытанне ў Злучаным Каралеўстве, дый фламандцы ў Бельгіі ўсё ж няўтульна пачуваюцца ў адным доме з франкафонамі…
Нацыяльнальнае пытаннне – гэта пытанне заўтрашняга дня. У тым ліку ў Еўропе. І колькі б Рахой ні сцвярджаў, што каталонцы – гэта нацыянальнасць, ён вымушаны ўсё ж будзе прызнаць, што каталонцы – гэта народ, нацыя, якая мае права на самавызначэнне.
Анатоль Сідарэвіч.

Дадам: вялікадзяржаўнай пазіцыі прытрымліваецца і Іспанская сацыялістычная рабочая партыя. Партыя, якая апошнім часам траціць адну пазіцыю за адной і адыходзць на маргінэс палітычнага жыцця краіны.
Вялікадзяржаўнасць іграе з сацыялістамі злыя жарты. Адна з прычынаў пройгрышу меншавікоў і сацыялістаў-рэвалюцыянэраў бальшавікам у тым, што яны выступалі за адзіную і непадзельную Расію.  Бальшавікі былі ў гэтым сэнсе хітрэйшыя. У Іспаніі бальшавікоў няма, але сацыялсітаў з ІСРП на маргінэс адціскаюць левакі. І левыя нацыяльныя партыі, як у Каталоніі.     
Leave a comment
КОЛЬКІ ГАДОЎ НАШАЙ НЕЗАЛЕЖНАСЦІ?

Санктуарый у Будславе наведаў польскі пасол Кондрад Паўлік. Як добры каталік, мог бы, што называецца, незаўважна прыехаць, памаліцца ды незаўважна паехаць назад, у Менск. Але ж паслу рупіла з пілігрымкі зрабіць публічную акцыю, прапіярыцца. А сайт Рыма-Каталіцкай Царквы ў Беларусі шчодра працытаваў ягоныя выказванні (http://catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/134798-intencyja.html). Нічога сенсацыйнага. Хіба што вока зачапілася вось за гэта:
“Пасол таксама падкрэсліў, што на 2017 год прыпадае 25-я гадавіна незалежнасці Беларусі, а таксама 25-я гадавіна ўстанаўлення дыпламатычных адносін паміж Беларуссю і Польшчай”.
Асмелюся запярэчыць пану амбасадару. Нашай незалежнасці сёлета 25 жніўня споўніцца 26 год. А вось з дня ўстанаўлення дыпламатычных адносін паміж Польшчай і Беларуссю (менавіта ў такім парадку) 2 сакавіка споўнілася 25 год. Як відаць, паміж абвяшчэннем незалежнасці Беларусі і ўстанаўленнем дыпадносін Польшчы з нашай краінай прайшло 6 месяцаў і 4 дні.
Leave a comment

ДА БІЯГРАФІІ ВАЦЛАВА ІВАНОЎСКАГА

У Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі (ф. 478, воп. 1, адз. зах. 111) захоўваецца частка асабовай справы Вацлава Іваноўскага. Гэта яго заява аб гатоўнасці чытаць лекцыі хіміі ў Менскім настаўніцкім інстытуце, які нядаўна рээвакяваўся з Яраслаўля, а таксама яго ўласнаручна напісаны Curriculum vitae, дзякуючы якому мы можам удакладніць асобныя моманты з жыцця гэтага навукоўца, грамадскага і палітычнага дзеяча.

На жаль, пакуль што не выяўлены іншыя дакументы аб працы В. Іваноўскага ў Менскім настаўніцкім інстытуце, які неўзабаве будзе пераўтвораны ў Менскі беларускі педагагічны інстытут.

Аб наяўнасці гэтага дакумента паведаміў мне супрацоўнік НГАБ Уладзімір Дзянісаў. Ён жа зрабіў і скан гэтага дакумента.
     У связі з тэхнічнымі складанасцямі (адсутнасць літары "яць") тагачаснае расейскае напісанне заменена на сучаснае.

[ЗАЯВА]

У Раду Менскаго

Вучыцельскаго Інстытута

Гэтым [слова напісана нечытэльна] лістом сулю свае услугі чытаць лекціи хэміі у паважанай Вашай школі.

Патрэбные вядомасьці аб маей дасюляшняй рабоці, да гэтаго прыложаны.

Менск

6/ХІ 1918

ІІ [слова напісана нечытэльна]

CURRICULUM VITAE

Я, Вацлаў Леванардзік Іваноўскі, радзіўся ў 1880 г. у Лебёдцы, Лідзкаго павету, Віленскай губэрніі. Серэдніе навукі дастаў у 5ай Варшаўскай гімназіі, каторую скончыў 1898 г. з залатым мэдалям. У гэтым-же гаду паступіў у Петраградзкі Тэхнологічны Інстытут на хэмічны атдзел, каторы скончыў у 1904 гаду з дыплёмам 1го разбору. Па пастанаўленню Рады Інстытуту, быў пакінуты пры Інстытуці стыпэндыстам, гатовіцца да прафэсарскай работы.

У 1906 гаду быў высланы, для гэтай самай мэты, на два гады за граніцу, каторые правёў у вышшых школах, спэціальных лябораторіах і фабрыках у Копэнгагене, Гэтынгене, Мюнхэне, Бэрліне.

У 1909 гаду, абараніўшы дысэртацію «Über den Preis und den Wert der Brennereikartoffelschlempe»[1], дастаў ад Мюнхэнскаго Політэхнікума дыплём доктара тэхнічных навук с прыпісам: «з адзначэннем».

Вернуўшыся ў 1910 гаду, Радаю Жэноцкаго Політэхнічнаго Інстытуту у Петраградзі быў выбраны з пачатку за ляборанта пры Катэдры Тэхнічнай Мікрабіолёгіі, пасля быў выбраны у Тэхнолёгічны Інстытут ляборантам Тэхнолёгіі еменных[2] прадуктаў, а з 1911 гаду і лектарам курсу тэхнічнай мікробіолёгіі. У гэты-же часе у Женоцким Політэхнічным Інстытуці быў выбраны на Катэдру Тэхнолёгіі бузавання (технология бродильных процессов).

У 1912 гаду быў назначаны у Міністэрства Сельскай Гаспадаркі Старшым спэціалістам [нечытэльна] тэхнічных пераробінах фрухтаў і варыва[3]. Апроч гэтаго, быўшы ў Петраградзі чытаў лекціі таваразнаўства у Тарговай Школі Т-ва Вучыцелёў на Раз’езжуй вуліцы.

У 1913 гаду, хочучы вярнуцца на Бацькаўщыну, прыняў месца загадчыка Таргова-фабрычнаго атдзела Віленскаго Т-ва Сельскай Гаспадаркі. На гэтым месцы прабыў я у Вільні, на эвакуаціі і зноў у Вільні аж да апошняго часу, калі мне было посулено месца райцы Краевой Школьнай Апекі на апшары 10ай арміі.

Маю такіе друкованые работы:

«Некоторые данные для исследования обмена веществ в винокуренном производстве» – Известия Технолог. Института СПб. 906–907.

«Über den Preis und den Wert der Brennereikartoffelschlempe» München 1909, а так-же: Zeitschrift für Spiritusindustrie Berlin[4].

«Изменения в Вэндевком (?) способе определения клетчатки» – Журнал Р. Ф. Х. О[5]. 1906 г. тое самое у Journal für Landwirtschaft 906 Göt[t]ingen.

Далей цэлы рад работ а магчымасьці цукраварнаго промыслу на Беларусі – Журнал Опытной Агрономии – Петроград. Tygodnik Rolniczy w Wilnie 1913–1914 г. Gazeta Cukrownicza, Известия Технологическ. Института і др.

«Постановка биологического контроля в пивоваренном производстве» – Известия Технологич. Института 1909.

Па беларуску пісаў уселакую драбезу да «Нашай Нівы» і др. беларускіх газет, падпісываючыся «Вацюк Тройца».

С папулярных беларускіх речау, мая брашура «Цукар», пераложана жыўцом на расейскі.

«Испытание плодовых и овощных сушилок при Уманском Училище Садоводства и Земледелия – летом 1912.

В. Іваноўскі.

{C}{C}{C}{C}{C}








[1] На сайце Інфармацыйнага цэнтру імя Ляйбніца (https://www.tib.eu/de/suchen/id/TIBKAT%3A270059571/Ueber-Bestimmungen-des-Wertes-und-des-Preises-der/) тэма дысэртацыі выкладзена трохі інакш: Ueber Bestimmungen des Wertes und des Preises der Brennereikartoffelschlempe.  Вокладку дысэртацыі гл.: https://books.google.by/books/about/Ueber_Bestimmungen_des_Wertes_und_des_Pr.html?id=OWIUAQAAIAAJ&redir_esc=y

Дысэртацыя выдадзена ў Мюнхэнскай вышэйшай тэхнічнай школе (Technische Hochschule zu München).

[2] Харчовых.

[3] Гародніны.

[4] Поўная назва часопіса: Die Branntweinwirtschaft: Zeitschrift für Spiritusindustrie. Fachblatt für Brennereien und die Spirituosen-, Essig- und Hefeindustrie.

[5] Поўная назва часопіса: Журнал Русского физико-химического общества

Leave a comment
ДА ВЫХАДУ Ў СВЕТ ПРАЦЫ ГЕРМАНА БІДЭРА ПРА АНТОНА ЛУЦКЕВІЧА


Публікуючы ў студзені і лютым 1991 года нарысы з жыцця Антона Луцкевіча, я звярнуў увагу чытачоў, што ў Бібліятэцы Акадэміі навук Літвы ляжыць рукапіс ягонай працы “Беларуская граматыка”. Гэта рукапіс паводле лекцый, якія Луцкевіч чытаў на беларускіх настаўніцкіх курсах у 1915–1916 гг. у Вільні.
Хоць я выпусціў тры кнігі твораў Луцкевіча, змяшчаць у якой-кольвек з іх гэтую працу я не адважыўся хоць бы з тае прычыны, што не маю належных ведаў у мовазнаўстве. А працу трэба ж не толькі апублікаваць (гэта не праблема, гэта работа механічная), але і забяспечыць каментарамі.
Было спадзяванне, што за вывучэнне мовазнаўчай спадчыны Луцкевіча возьмуцца нашы лінгвісты. Якое ж было маё расчараванне, калі энцыклапедыі “Беларуская мова”, што выйшла ў 1994 г. у Менску, я не ўбачыў нават маленечкі артыкульчык пра Луцкевіча. А потым з’явіўся двухтомнік, прысвечаны беларускім мовазнаўцам. І зноў я не знайшоў хоць бы маленечкі артыкульчык пра Луцкевіча. Але аднаго разу Сяргей Запрудскі, з якім я нярэдка сустракаюся ў Нацыянальнай бібліятэцы, сказаў мне, што нямецкі мовазназнаўца Карл Гутшміт (Karl Gutschmidt) прысьвяціў граматыцы Луцкевіча асобны артыкул. Гэты артыкул – “Хто напісаў першую граматыку беларускай літаратурнай мовы?” – мой зямляк прафесар Мікалай Прыгодзіч[1] апублікаваў ў 2010 г. у кнізе “Беларуская мова ў працах замежных лінгвістаў”.
Вось так (хто напісаў першую граматыку беларускай літаратурнай мовы?) сфармуляваў пытанне прафесар універсітэта імя Гумбальта ў Берліне Карл Гутшміт. І ў такой пастаноўцы пытання прачытваецца адказ: першую граматыку нашай мовы напісаў не Браніслаў Тарашкевіч, як гэта было прынята лічыць. Тарашкевіч першы АПУБЛІКАВАЎ граматыку. І не без падтрымкі Луцкевіча.
Антон Луцкевіч анансаваў выхад Тарашкевічавай граматыкі ў сваім артыкуле “Рэформа правапісу” (Гоман. 1918. 10 верасня). У тым артыкуле ён пісаў: “Разумеючы, якую вагу мае аднароднасць правапісу ў беларускіх выданнях, мы з гэтага нумару ўводзім у “Гомане” сістэму п. Тарашкевіча і прызываем усіх выдаўцоў і працаўнікоў на літаратурнай ніве дзяржацца гэтага ж правапісу”.

Цікавы факт, праўда? Аўтар першай беларускай граматыкі саступае першынство свайму малодшаму таварышу. Ці не з тае прычыны, што гэта браты Луцкевічы націснулі на юнага Тараса (мянушка Тарашкевіча), каб той ішоў вучыцца гісторыка-філалагічны факультэт?[2] Таму і націскалі на яго, што спадзяваліся: скончыўшы ўніверсітэт, Тарашкевіч напіша так жаданую граматыку роднае мовы.
А пакуль Тарас вучыўся, пакуль лініяй фронту быў адарваны ад роднае Вільні, пісаць граматыку ўзяўся Антон Луцкевіч. Бо ў гэтым была вострая патрэба. У 1915-м у заходнія паветы Беларусі прыйшлі немцы і прызналі роўныя правы беларускай мовы. І дазволілі беларускае школьніцтва. Трэба было рыхтаваць настаўнікаў для працы ў гэтых школах. А граматыкі не было. І людзей, якія б мелі адмысловую падтрыхтоўку, – таксама. Вось і ўзяўся складаць граматыку беларускай мовы чалавек, які вывучаў ва ўніверсітэце матэматыку і юрыспрудэнцыю. Падзякуем класічным гімназіям, якія давалі грунтоўную філалагічную падрыхтоўку: старажытнагрэцкая, лацінская, стараславянская, расейская, нямецкая і французская мовы. Вучылі так, што выпускнік гімназіі добра пачуваўся і ў Берліне, і ў Парыжы. Веды, набытыя Луцкевічам у гімназіі і шляхам самаадукацыі, дапамаглі яму.

Ведаючы, што Луцкевічава граматыка была першая, я хацеў пачытаць, што пра яе думаюць адмыслоўцы. Ці мае яна хоць якое, хоць гістарычнае значэнне? Голас прафесара Гутшміта ўжо прагучаў. І ўсё? Не ўсё. Цяпер я ведаю, што яшчэ ў чэрвені 2007 прафесар Гутшміт на славістычнай канферэнцыі ў Ольдэнбургскім універсітэце сустрэў доктара Германа Бідэра (Hermann Bieder), прафесара Зальцбургскага універсітэта (Аўстрыя), і прапанаваў яму разам выдаць граматыку Луцкевіча ў форме каментаванага выдання. На жаль, доктар Гутшміт у 2012 годзе памёр, і супольна пачатую працу прафесар Бідэр працягваў адзін.
Сёлета гэтая праца – два тамы на 934 старонкі – выйшла ў Ольдэнбургу ў серыі “Studia Slavica Oldenburgensia”.
Публікацыі лекцыяў А. Луцкевіча папярэднічае прадмова доктара Бідэра. Потым ён дае біяграфію Луцкевіча з наступнымі раздзеламі: “Сям’я” (пра бацьку, маці, братоў, сясцёр, вучобу), “Палітыка” (Луцкевіч жа ці не ў першы чарод быў палітыкам), “Культура” (Луцкевіч жа быў і дзеячом беларускай культуры, творцам культурных каштоўнасцяў) і “Луцкевіч у сучаснасці”.
Далей пададзена выбраная бібліяграфія філалагічных, гістарычных і публіцыстычных працаў Луцкевіча. Пасля гэтага доктар Бідэр знаёміць чытачоў з рукапісам Луцкевіча, адзначаючы яго прост каліграфічны почырк, і з прынцыпамі публікацыі.
Сам тэкст працы Луцкевіча займае ў 1-м томе старонкі 47–100. Пасля яго ідзе тлумачэнне мовазнаўчых тэрмінаў, якія сустракаюцца ў працы Луцкевіча. Аднак доктар Бідэр тлумачыць не толькі тэрміналогію ў “Граматыцы” Луцкевіча. Ён тлумачыць таксама мовазнаўчую тэрміналогію Луцкевіча і ў яго кнізе “Выбраныя творы. Праблемы культуры, літаратуры і мастацтва” (Менск, 2006).
Другая частка 1-га тома – гэта каментар да “Граматыкі” Луцкевіча. У ім такія раздзелы: арфаграфія, фанетыка, акцэнтуацыя, марфалогія, словаўтварэнне, стылістыка, тэрміналогія.
2-і том працы доктара Бідэра пачынаецца з раздзела “Каментар да беларускай літаратурнай мовы”. Гаворка тут і пра мову нашаніўскага перыяду, і пра графічныя сістэмы, і арфаграфію ХІХ ст., і пра арфаграфію нашаніўскай пары, і пра лексіку, і пра стылі (белетрыстычны, публіцыстычны, канцылярскі, навуковы). Потым у гэтым раздзеле раглядаецца, што рабілі ў галіне граматыкі нашай мовы Павел Шпілеўскі, Яўхім Карскі, Карусь Каганец, Антон Луцкевіч, Рудольф Абіхт, Браніслаў Тарашкевіч, Язэп Лёсік ды іншыя. Надаецца ўвага і лексікаграфіі 1840–1930 гг., працам Паўла Шпілеўскага, Івана Насовіча, Язэпа Ціхінскага, Міколы Байкова, Сцяпана Некрашэвіча, Яна Станкевіча.
Другі раздзел у 2-м томе працы прафесара Бідэра мае загаловак “Каментар да моўнай палітыкі і моўнай сітуацыі ў Беларусі (1795–1939)”. Гэта той час, які папярэднічаў Антону Луцкевічу і ў якім Антон Луцкевіч жыў і працаваў (як вядома, у 1939-м бальшавікі вырвалі яго з нармальнага жыцця і пазбавілі магчымасці працаваць).
Такі павярхоўны агляд працы доктара Германа Бідэра, якая выйшла сёлета ў Ольдэнбургу. Першае ўражанне такое, што напісана яна грунтоўна (па-нямецку кажучы, gründlich).
Рукі беларускіх лінгвістаў да сціплага рукапісу Антона Луцкевіча не дайшлі. Аўстрыйскі ж вучоны не толькі ўзяў той рукапіс у рукі, не толькі надрукаваў яго, але і прааналізаваў, і супаставіў працу Луцкевіча з працамі іншых аўтараў граматык, разгледзеў яе ў гістарычным кантэксце. І цяпер 2 тамы прафесара Бідэра становяцца ў шэраг тых працаў з беларусазнаўства, беларускага мовазнаўства і луцкевічазнаўства, якія нельга будзе не ўлічваць наступным пакаленням даследчыкаў.  Добра было б, калі б гэтую працу пераклалі на беларускую мову.

29 чэрвеня 2-томнік доктара Бідэра будзе прадстаўлены навукоўцам і зацікаўленай публіцы ў бібліятэцы імя Якуба Коласа Акадэміі навук. Пачнецца прэзэнтцыя а 15-й гадзіне.


 





[1] Вёска Лышча Пінскага раёна, у якой нарадзіўся М. Прыгодзіч, і мая вёска Задуб’е Ганцавіцкага раёна колісь уваходзілі ў адну – Дабраслаўскую – воласць Пінскага павета, а за палякамі – у Дабраслаўскую гміну таго ж павета.
[2] Пра гэта паведамляў яшчэ адзін лінгвіст, Ян Станкевіч. Гл.: Бацькаўшчына. 1958. 11 траўня.
1 comment or Leave a comment